Ile pieniędzy trafi do publicznej ochrony zdrowia w 2027 roku i skąd one pochodzą?

PKB to skrót od „produkt krajowy brutto”. To łączna wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w Polsce w ciągu jednego roku, liczona w cenach z tego roku. Dokładniej: suma wartości dodanej wszystkich producentów w kraju, powiększona o podatki od produktów i pomniejszona o dotacje. Finalnych, czyli takich, które trafiają do ostatecznego odbiorcy. Mąka kupiona przez piekarnię nie liczy się osobno, liczy się chleb. Praca pielęgniarki na oddziale i położnej na sali porodowej też jest w PKB, jako usługa zdrowotna.

To wielkość roczna, a nie kwota narastająca od lat. PKB za 2027 rok to produkcja z 2027 roku i tylko z niego, tak jak roczny przychód szpitala to przychód z jednego roku, a nie suma od dnia założenia. Tym, co narasta przez lata, jest majątek narodowy, czyli osobna kategoria, której tu nie używamy.

Trzeba rozróżnić dwie rzeczy, które w rozmowach często się mieszają. Poziom PKB to cała wartość rocznej produkcji: w 2027 roku według prognozy Ministerstwa Finansów i Gospodarki 4 400,3 mld zł, czyli ponad cztery biliony złotych. Tempo wzrostu PKB to o ile ta wartość rośnie z roku na rok: w 2027 roku o 3,0 procent realnie według prognozy Ministerstwa Finansów i Gospodarki, a po doliczeniu wzrostu cen o około 5,9 procent nominalnie. Ta druga liczba to nasze wyliczenie z podanych przez ministerstwo kwot, a nie osobna prognoza resortu.

Kiedy w mediach mówi się „PKB rośnie o trzy procent”, chodzi o tempo. Kiedy ustawa mówi „siedem procent PKB”, chodzi o poziom. Przyrost PKB jest powszechnie odczytywany jako miara tego, czy kraj się bogaci, czy ubożeje, choć nie mierzy dobrobytu wprost. Dla tego przewodnika liczą się obie rzeczy: poziom przesądza o kwocie, a tempo o tym, jak szybko ta kwota zostaje w tyle.

Dlaczego to jest ważne dla Ciebie? Bo ustawa nie mówi, że na zdrowie ma iść konkretna kwota. Mówi, że ma iść siedem procent PKB. Kwota wynika z tego procentu. Jeżeli więc zmieni się sposób liczenia PKB albo rok, z którego się go bierze, zmieni się też ilość pieniędzy w systemie, choć w ustawie nikt nie ruszy ani słowa.

Czego PKB nie mierzy?

Warto wiedzieć, czego w tej liczbie nie ma, bo to tłumaczy, dlaczego sam wzrost PKB nie przekłada się wprost na jakość życia. PKB nie liczy pracy nieodpłatnej, w tym opieki nad bliskimi w domu. Nie odejmuje kosztów zanieczyszczenia ani wyczerpywania zasobów. Nie mówi nic o tym, jak dochód jest rozłożony między ludzi. Rosnące wydatki na usuwanie skutków powodzi czy wypadków podnoszą PKB, choć nikt nie uzna ich za dobrodziejstwo. Twórca rachunków dochodu narodowego, Simon Kuznets, ostrzegał przed myleniem tej miary z dobrobytem już w 1934 roku.

Dla naszego tematu PKB pełni jednak rolę wyłącznie punktu odniesienia: ustawa każe wydawać na zdrowie określony procent tej wielkości, więc musimy ją rozumieć, żeby zrozumieć wskaźnik.

Ile to jest na jednego mieszkańca?

Dla wyobraźni: PKB podzielone przez liczbę mieszkańców daje w 2027 roku około 118 tysięcy złotych na osobę rocznie. Siedem procent z tej kwoty to około 8 300 zł, i tyle mniej więcej powinno rocznie przypadać na leczenie jednego mieszkańca ze środków publicznych. Wyliczenie własne przy prognozowanej liczbie ludności 37,2 mln.

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Słownik pojęć stosowanych w statystyce publicznej, hasło „Produkt krajowy brutto”: PKB przedstawia końcowy rezultat działalności wszystkich podmiotów gospodarki narodowej w danym roku i od strony produkcji stanowi sumę wartości dodanej brutto sektorów, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o dotacje do produktów; definicja według Europejskiego Systemu Rachunków ESA 2010, rozporządzenie (UE) nr 549/2013. Uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, tablica 1: PKB w cenach bieżących oraz dynamika realna (103,0 dla 2027 roku). Tempo nominalne to wyliczenie własne: 4 400,3 wobec 4 154,8 mld zł.

Składka zdrowotna to obowiązkowa opłata na ubezpieczenie zdrowotne. Nie jest podatkiem, choć działa podobnie. Nie jest też oszczędzaniem na własnym koncie. Pieniądze ze składki trafiają do wspólnej puli, z której leczeni są wszyscy ubezpieczeni, niezależnie od tego, ile kto wpłacił.

Jak to wygląda na Twoim pasku?

Jeżeli pracujesz na etacie, składkę oblicza i potrąca pracodawca. Nie płacisz jej z ręki, po prostu dostajesz mniej na konto. Podstawą do obliczenia nie jest cała pensja brutto. Najpierw od pensji odejmuje się składki na ubezpieczenia społeczne, które również płacisz: emerytalną, rentową i chorobową. Razem to 13,71 procent pensji. Dopiero od tego, co zostaje, liczy się dziewięć procent na zdrowie.

W praktyce wychodzi 7,77 procent pensji brutto, bo podstawa to 86,29 procent brutto, a składka to 9 procent podstawy. Przy stawce grupy 5 obowiązującej od 1 lipca 2026 roku, czyli 9 081,63 zł brutto, składka zdrowotna wynosi 705,29 zł miesięcznie. Możesz to sprawdzić na własnym pasku wynagrodzenia, w pozycji „składka zdrowotna” albo „ubezpieczenie zdrowotne”.

Pracodawca przekazuje potrąconą kwotę do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. ZUS zbiera składki od wszystkich pracodawców w Polsce i przekazuje je do Narodowego Funduszu Zdrowia. Rolnicy i ich rodziny są ubezpieczeni w osobnym systemie, którym zarządza Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, czyli KRUS, i to ona przekazuje ich składki do NFZ.

Kto płaci, ile płaci, a kto nie płaci wcale?

Zasady różnią się w zależności od tego, jak ktoś zarabia. Poniższa mapa pokazuje najważniejsze grupy według stanu na 2026 rok.

Źródło, podstawy prawne: ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, art. 79 ust. 1 (składka wynosi 9% podstawy), art. 81 ust. 1 (podstawę ustala się według zasad właściwych dla składek emerytalnej i rentowej, z odesłaniem do art. 18 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), art. 81 ust. 6 (podstawę pomniejsza się o składki emerytalną, rentowe i chorobową finansowane przez ubezpieczonego), art. 66 i art. 86.

Źródło, zaokrąglenia i przykład: § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek (Dz.U. 2017 poz. 1831), zaokrąglanie każdej składki osobno do pełnych groszy; art. 63 § 1 Ordynacji podatkowej, zaokrąglanie podstawy opodatkowania i zaliczki do pełnych złotych; przykład wzorcowy listy płac za serwisem Poradnik Przedsiębiorcy.

Źródło, dane liczbowe: ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników; komunikaty ZUS i KRUS na 2026 rok (minimalna podstawa 4 806 zł, przeciętne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw 9 228,64 zł za IV kwartał 2025 jako podstawa składki ryczałtowców); NFZ, składka na dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne za lipiec, sierpień i wrzesień 2026 r.: 845,67 zł, czyli 9% z 9 396,33 zł; plan finansowy NFZ na 2026 rok; Kancelaria Prezydenta RP, komunikat z 6 maja 2025 r. o wecie. Wyliczenie kwoty 705,29 zł własne według wzoru z art. 81.

Wszystkie liczby w tym przewodniku pochodzą z projektu ustawy budżetowej na 2027 rok. Projekt to dokument przygotowany przez rząd i przekazany do opiniowania, a potem do Sejmu. Ustawą staje się dopiero po uchwaleniu przez Sejm, rozpatrzeniu przez Senat i podpisie Prezydenta. Zwykle dzieje się to na przełomie stycznia i lutego.

Czy liczby mogą się zmienić? Tak, ale w ograniczonym zakresie. Sejm może przesuwać pieniądze między pozycjami, może więc dołożyć na zdrowie kosztem czegoś innego. Nie może natomiast zwiększyć łącznego deficytu ponad to, co zaproponował rząd. Tak stanowi artykuł 220 Konstytucji. W praktyce zmiany w trakcie prac parlamentarnych są zwykle niewielkie. Daty na osi pochodzą z harmonogramu przyjętego 16 września 2026 roku przez sejmową Komisję Finansów Publicznych; jeżeli w cztery miesiące od wniesienia projektu ustawa nie trafi do podpisu, Prezydent może skrócić kadencję Sejmu (art. 225 Konstytucji).

Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: art. 219 ust. 4 (gospodarka finansowa na podstawie przedłożonego projektu, jeżeli ustawa nie weszła w życie), art. 220 ust. 1 (zakaz zwiększania deficytu przez Sejm), art. 221 (wyłączna inicjatywa Rady Ministrów), art. 222 (termin 3 miesięcy), art. 223 (20 dni dla Senatu), art. 224 (7 dni dla Prezydenta, brak weta), art. 225 (skrócenie kadencji po 4 miesiącach). Harmonogram sejmowy: uchwała Komisji Finansów Publicznych z 16 września 2026 r. (za PAP/WNP.pl); daty planowane.

Źródło, przepisy o finansach: ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych.

To są cztery pojęcia, bez których nie da się uczciwie porównać dwóch kwot z różnych lat. Bez nich każdy wzrost wygląda na sukces, bo pieniądze co roku tracą na wartości.

Czym różnią się ceny bieżące od cen stałych?

Ceny bieżące, nazywane też ujęciem nominalnym, to wartość liczona w cenach z roku, którego dotyczy. PKB na 2027 rok w kwocie 4 400,3 mld zł jest podany w cenach 2027 roku. Tak samo 274,1 mld zł na zdrowie.

Ceny stałe, nazywane ujęciem realnym, to ta sama wartość przeliczona na ceny jednego wybranego roku, żeby dało się ją porównać z innym rokiem. Zdejmuje się wtedy wpływ wzrostu cen i zostaje sama zmiana ilości.

Czym jest deflator PKB i skąd się go bierze?

Deflator PKB to wskaźnik pokazujący, o ile w danym roku wzrosły ceny wszystkiego, co składa się na produkt krajowy brutto. Nie oblicza się go osobno, tylko wyprowadza z dwóch liczb: dzieli się wzrost nominalny przez wzrost realny.

Czy deflator to to samo co inflacja z wiadomości?

Wskaźnik, który słyszysz w mediach jako „inflacja”, to wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych, w skrócie CPI. Mierzy koszyk zakupów przeciętnego gospodarstwa domowego: żywność, paliwo, czynsz, usługi. Deflator PKB mierzy ceny całej produkcji krajowej, więc obejmuje też maszyny, budowle, usługi publiczne i eksport, a nie obejmuje towarów importowanych.

Po co nam to przy nakładach na zdrowie?

Bo dopiero z deflatorem widać, ile z rekordowego wzrostu jest realnym wzrostem, a ile samym wzrostem cen.

Źródło: uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, tablica podstawowych wskaźników makroekonomicznych, PKB w cenach bieżących oraz dynamika realna i prognoza inflacji konsumenckiej; Główny Urząd Statystyczny, wyjaśnienia metodologiczne do rachunków narodowych w części o cenach bieżących, cenach stałych i deflatorach. Deflator 2,82 procent i realny wzrost nakładów 7,58 procent to wyliczenia własne z podanych wyżej wielkości, oba wzory pokazano w treści.

Z trzech strumieni, a nie z jednego worka.

Składka zdrowotna to największy z nich. Płacisz ją Ty i płaci ją każda osoba ubezpieczona. Zbiera ją ZUS i KRUS, a następnie przekazuje do Narodowego Funduszu Zdrowia. W planie NFZ na 2026 rok składka daje 184,3 mld zł, czyli około 85 procent wszystkich przychodów Funduszu. To z tych pieniędzy NFZ kupuje świadczenia, w tym pracę Twojego oddziału.

Budżet państwa to strumień drugi. Trafia do systemu dwiema drogami. Pierwsza to dotacja przekazywana wprost do NFZ. Druga to wydatki, które ponosi Minister Zdrowia, wojewodowie i inne resorty na zadania, których NFZ nie finansuje, na przykład ratownictwo medyczne, programy zdrowotne, kształcenie kadr, inwestycje w szpitalach.

Fundusze celowe to strumień trzeci, mniejszy i bardziej wyspecjalizowany. Najważniejszy z nich to Fundusz Medyczny, z którego finansuje się między innymi leczenie chorób rzadkich, onkologię i inwestycje. W 2027 roku ma wydać 8,31 mld zł wobec 6,10 mld zł w planie na 2026 rok, o 36 procent więcej; jego przychody w 2027 roku to 6,86 mld zł, w tym 6,80 mld zł wpłaty z budżetu państwa, a różnicę między kosztami a przychodami (1,45 mld zł) pokrywa stan środków z lat poprzednich.

Źródło: Plan finansowy Narodowego Funduszu Zdrowia na 2026 rok (przychody ze składki); uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, plany finansowe państwowych funduszy celowych, poz. 15 (Fundusz Medyczny); Główny Urząd Statystyczny, Narodowy Rachunek Zdrowia, wydatki na ochronę zdrowia w latach 2022-2024 (wydatki gospodarstw domowych).

Odpowiedzialność jest rozłożona na wiele instytucji i to jest jedna z przyczyn, dla których trudno wskazać jednego adresata problemów. Poniżej wszyscy, którzy mają wpływ na to, ile pieniędzy dotrze na Twój oddział, i na co dokładnie.

• Rada Ministrów przygotowuje projekt ustawy budżetowej. Tylko ona ma w tej sprawie inicjatywę ustawodawczą, co przesądza artykuł 221 Konstytucji. Do projektu dołącza ustawę okołobudżetową.
• Sejm i Senat uchwalają budżet. Sejm może przesuwać pieniądze między pozycjami, ale nie może zwiększyć deficytu ponad poziom z projektu. Sejmowa Komisja Zdrowia opiniuje projekt planu finansowego NFZ, ale ta opinia nie wiąże.
• Minister Finansów i Gospodarki pilnuje ram całości: ile państwo może wydać, jaki będzie deficyt, jak wygląda ścieżka długu. Uruchamia rezerwy celowe w trakcie roku. Zatwierdza plan finansowy NFZ razem z Ministrem Zdrowia.
• Minister Zdrowia odpowiada za politykę zdrowotną. Rozporządzeniami określa koszyk świadczeń gwarantowanych i standardy. Sprawuje nadzór nad NFZ i zatwierdza jego plan finansowy. Jest też podmiotem tworzącym dla instytutów badawczych.
• Narodowy Fundusz Zdrowia jest płatnikiem. Nie leczy i nie tworzy prawa, tylko kupuje świadczenia od placówek na warunkach z taryf i umów. Prezes NFZ wydaje zarządzenia z wyceną punktową, Rada Funduszu nadzoruje i opiniuje plan, a szesnaście oddziałów wojewódzkich zawiera umowy z placówkami w swoich regionach. Dla Słupska jest to oddział w Gdańsku.
• Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, w skrócie AOTMiT, ustala taryfy świadczeń, czyli cennik: ile NFZ zapłaci za konkretną operację, hospitalizację czy poradę. Od tego, czy ten cennik nadąża za rosnącymi kosztami pracy, zależy, czy szpital wychodzi na swoje.
• Wojewoda reprezentuje państwo w regionie. Prowadzi rejestr podmiotów leczniczych, odpowiada za system ratownictwa medycznego, uczestniczy w planowaniu potrzeb zdrowotnych i rozdziela część dotacji budżetowych.
• Podmiot tworzący, czyli właściciel placówki, to najczęściej samorząd, ale nie tylko. Szpital powiatowy należy do powiatu albo do miasta na prawach powiatu, takiego jak Słupsk. Szpital wojewódzki należy do samorządu województwa. Szpital kliniczny do uczelni medycznej. Instytuty podlegają Ministrowi Zdrowia, a szpitale resortowe Ministrowi Obrony Narodowej albo Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji. Właściciel odpowiada za zobowiązania placówki i decyduje o jej formie prawnej: samodzielny zakład, spółka albo instytut.

Twoja placówka jest na końcu tego łańcucha. Dostaje tyle, ile wynika z taryf i z umowy z oddziałem wojewódzkim NFZ, a wypłacić musi tyle, ile nakazuje ustawa o najniższym wynagrodzeniu. Kiedy te dwie liczby się nie spinają, powstaje zadłużenie, za które odpowiada właściciel.

Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, art. 220 i 221; ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (kompetencje NFZ, jego organów i oddziałów wojewódzkich, Ministra Zdrowia, AOTMiT); ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (podmiot tworzący, formy prawne, rejestr prowadzony przez wojewodę); ustawa z 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (zadania wojewody).

Zacznijmy od zdania, które trzeba powiedzieć wprost, bo bez niego reszta jest bez sensu. Projekt ustawy budżetowej nie jest kierowany do samorządów zawodowych do zaopiniowania. Nie ma przepisu, który by tego wymagał. Rząd przekazuje go Radzie Dialogu Społecznego, gdzie stroną są związki zawodowe i organizacje pracodawców, a potem Sejmowi.

To jednak nie znaczy, że izba jest wobec budżetu bezradna. Znaczy tylko, że jej wejścia leżą gdzie indziej i mają swoje daty. Poniżej cała ścieżka budżetowa z zaznaczeniem, gdzie izba ma głos formalny, gdzie tylko nieformalny, a gdzie żadnego.

Źródło, uprawnienia samorządu: ustawa z 1 lipca 2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych, art. 2 ust. 1 i 4 (istota samorządu oraz osobowość prawna Naczelnej Izby i izb okręgowych), art. 4 ust. 2 pkt 3, 4 i 8 (opiniowanie warunków wykonywania zawodów, warunków pracy i płacy oraz projektów aktów normatywnych w zakresie ochrony zdrowia i zasad organizacji opieki zdrowotnej); art. 22 ust. 1 pkt 12 o zadaniach Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych, która opiniuje projekty aktów normatywnych dotyczących ochrony zdrowia, organizacji opieki zdrowotnej i zawodów medycznych.

Źródło, ścieżka budżetowa i granice: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, art. 219 do 225; Regulamin Sejmu, przepisy o rozpatrywaniu części budżetowych przez komisje branżowe i przekazywaniu opinii Komisji Finansów Publicznych oraz o wysłuchaniu publicznym; ustawa z 24 lipca 2015 r. o Radzie Dialogu Społecznego, przepisy o składzie Rady, według których tworzą ją wyłącznie strona rządowa, reprezentatywne organizacje związkowe i reprezentatywne organizacje pracodawców; ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej, przepisy o planie finansowym NFZ i o taryfikacji świadczeń.

To najczęstsze nieporozumienie w publicznej debacie i warto je usunąć od razu, bo bez tego liczby zaczynają się kłócić.

Wydatki budżetu państwa na ochronę zdrowia to tylko ta część, która idzie bezpośrednio z kasy państwa. W projekcie na 2027 rok jest to 73,0 mld zł, w tym dotacja podmiotowa dla NFZ w kwocie 41,5 mld zł.

Nakłady na ochronę zdrowia w rozumieniu artykułu 131c ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej to pojęcie znacznie szersze. Obejmuje wydatki budżetu państwa, ale przede wszystkim koszty NFZ, czyli te niemal dwieście miliardów finansowane głównie ze składki. Łącznie na 2027 rok daje to 274,1 mld zł.

Różnica między 73 a 274 miliardami nie jest błędem. To dwa różne pojęcia. Kiedy polityk mówi „dajemy na zdrowie rekordowe pieniądze”, zwykle mówi o tej większej liczbie, która w ogromnej części pochodzi z Twojej i mojej składki, a nie z decyzji rządu o dosypaniu środków.

Źródło: Uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, część o systemie ochrony zdrowia; art. 131c ustawy o świadczeniach; GUS, Narodowy Rachunek Zdrowia (7,1% PKB za 2023 r. i wstępny szacunek 8,9% za 2025 r.).

Bo NFZ jest odrębną instytucją z własną osobowością prawną, a nie jednostką budżetową. Jego plan finansowy powstaje osobną ścieżką.

Projekt planu sporządza Prezes NFZ. Opiniuje go Rada Funduszu, czyli organ nadzorczy, w którym zasiadają między innymi przedstawiciele ministrów, pracodawców i związków zawodowych. Zatwierdza Minister Zdrowia w porozumieniu z Ministrem Finansów i Gospodarki. Sejmowe Komisje Zdrowia oraz Finansów Publicznych mogą plan zaopiniować, ale ich opinia nie wiąże. W lipcu 2025 roku Komisja Zdrowia odrzuciła wniosek o pozytywne zaopiniowanie planu na 2026 rok i nie zmieniło to niczego w jego treści.

Źródło: Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej, przepisy o planie finansowym Funduszu; relacje z posiedzeń sejmowej Komisji Zdrowia i Komisji Finansów Publicznych z lipca 2025 r. w sprawie planu na 2026 r.

„Budżet” to w potocznym rozumieniu jeden dokument. W rzeczywistości jest to zestaw kilku, a liczby, które nas interesują, leżą w różnych z nich. Poniżej mapa całości.

Źródło: ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, przepisy o zawartości ustawy budżetowej i jej uzasadnienia; struktura projektu ustawy budżetowej na 2027 rok wraz z załącznikami.

To cztery poziomy tej samej mapy, od najogólniejszego do najbardziej szczegółowego.

• Część odpowiada na pytanie, kto wydaje. Każdy minister, wojewoda i urząd centralny ma swój numer. Część 46 to Zdrowie, czyli budżet Ministra Zdrowia.
• Dział odpowiada na pytanie, na co. Dział 851 to Ochrona zdrowia. Wydatki w tym dziale mogą pojawić się w różnych częściach, bo na zdrowie wydaje nie tylko Minister Zdrowia, ale też na przykład Minister Obrony Narodowej czy Minister Spraw Wewnętrznych.
• Rozdział to konkretne zadanie w ramach działu, na przykład ratownictwo medyczne albo składki na ubezpieczenie zdrowotne opłacane za osoby nieobjęte obowiązkiem ubezpieczenia.
• Paragraf to rodzaj wydatku: wynagrodzenia, dotacje, zakup usług, wydatki majątkowe.

Źródło: Rozporządzenie Ministra Finansów i Gospodarki w sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów; ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych.

W kilku miejscach naraz. Poniżej najważniejsze pozycje, wszystkie wprost z projektu ustawy budżetowej na 2027 rok i jej uzasadnienia.

Dział 851 to 7,0 procent wydatków budżetu państwa, które w 2027 roku wyniosą łącznie 977,6 mld zł. Zdrowie jest dopiero szóstym co do wielkości działem.

Uwaga, żeby nie pomylić tego z niczym innym: dział 851 nie jest całością pieniędzy na zdrowie. Całość to 274,1 mld zł i w większości płynie przez NFZ ze składki, a więc poza budżetem państwa. Liczba 7,0 procent przypadkowo pokrywa się z ustawowym progiem siedmiu procent PKB, ale nie ma z nim żadnego związku. To dwa różne wskaźniki liczone od różnych podstaw. Budżet samego Ministra Zdrowia, czyli część 46, to 63,7 mld zł, w tym dotacja dla NFZ. Reszta wydatków na zdrowie siedzi w budżetach innych ministrów, wojewodów i w rezerwach celowych.

Źródło: Projekt ustawy budżetowej na 2027 rok wraz z uzasadnieniem; załącznik nr 2, zestawienie według działów (dział 851) oraz według części (część 46 Zdrowie); plany finansowe funduszy celowych, poz. 15.

Rezerwa celowa to pieniądze zapisane w budżecie bez wskazania konkretnego dysponenta. Wiadomo, na co mają pójść, ale nie wiadomo jeszcze, do kogo. Rozdziela je w trakcie roku Minister Finansów i Gospodarki na wniosek właściwego ministra.

W ustawie budżetowej rezerwy celowe zebrane są w części 83. Dla ochrony zdrowia mają one znaczenie praktyczne, bo część środków na programy, podwyżki i zadania nowe zapisuje się właśnie tam, a nie w budżecie Ministra Zdrowia.

Źródło: Ustawa o finansach publicznych, przepisy o rezerwach celowych; projekt ustawy budżetowej na 2027 rok, część 83.

To ustawa uchwalana razem z budżetem, która zmienia lub zawiesza przepisy innych ustaw na jeden rok, żeby budżet dało się wykonać w zaplanowanym kształcie.

Formalnie jest dodatkiem. W praktyce bywa ważniejsza od samej ustawy budżetowej, bo to w niej zapisuje się na przykład zamrożenie odpisu na jakiś fundusz, zmianę zasad waloryzacji albo wyłączenie stosowania jakiegoś mechanizmu.

Dla nas praktyczna reguła jest prosta. Jeżeli chcesz wiedzieć, co się naprawdę zmieni w finansowaniu Twojej pracy w danym roku, czytaj obie ustawy. Budżetowa pokazuje kwoty. Okołobudżetowa pokazuje, jakie reguły zawieszono, żeby te kwoty się zgodziły.

Źródło: Pismo Ministerstwa Finansów i Gospodarki do Rady Dialogu Społecznego z 28 sierpnia 2026 r. (znak FS10.4101.1.2026) przekazujące projekt ustawy o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2027.

Nie musisz nam wierzyć. Każdą liczbę da się prześledzić do dokumentu w sześciu krokach. Poniżej procedura, którą sami stosujemy.

Źródło: procedura opracowana na potrzeby tego przewodnika; klasyfikacja budżetowa według rozporządzenia Ministra Finansów i Gospodarki w sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów.

Większość nieporozumień w debacie o finansach zdrowia nie bierze się z kłamstwa, tylko z zestawiania liczb, których zestawiać nie wolno. Oto siedem pułapek, na które natknęliśmy się przy pisaniu tego przewodnika.

Źródło: pułapki wynotowane na podstawie art. 131c ustawy o świadczeniach, metodyki SHA 2011 Eurostatu, Narodowego Rachunku Zdrowia GUS oraz klasyfikacji budżetowej. Wszystkie siedem opisano szczegółowo w dalszych częściach przewodnika.

W części 83 budżetu państwa, czyli w rezerwach celowych, znajduje się pozycja 65 o nazwie „Środki na zadania w obszarze zdrowia”. Jej wysokość to 3 441 599 tys. zł, czyli blisko trzy i pół miliarda złotych. Klasyfikacja: dział 851, rozdział 85195 „Pozostała działalność”.

Te pieniądze formalnie należą do budżetu państwa i wliczają się do nakładów, ale nie mają jeszcze dysponenta. Rozdziela je w trakcie roku Minister Finansów i Gospodarki, na wniosek właściwego ministra, decyzją administracyjną.

Kiedy słyszysz, że jakieś zadanie w ochronie zdrowia „jest zabezpieczone”, warto zadać dwa pytania. Czy zabezpieczone w budżecie dysponenta, czy w rezerwie celowej. I jeśli w rezerwie, to na podstawie jakiej decyzji i kiedy zostanie uruchomione.

Źródło: Projekt ustawy budżetowej na 2027 rok, załącznik nr 2, część 83 Rezerwy celowe, poz. 65; ustawa o finansach publicznych.

Projekt ustawy okołobudżetowej na 2027 rok, oznaczony numerem UD376, Ministerstwo Finansów i Gospodarki przekazało Radzie Dialogu Społecznego pismem z 28 sierpnia 2026 roku, znak sprawy FS10.4101.1.2026. Podstawą jest artykuł 5 ustawy o Radzie Dialogu Społecznego. Pismo podpisała podsekretarz stanu Hanna Majszczyk, adresatem był przewodniczący Rady Jan Klimek.

Ministerstwo określiło projekt jako „swoisty akt wykonawczy do projektu ustawy budżetowej” i zwróciło się z prośbą o procedowanie go razem z budżetem oraz o zastosowanie skróconego terminu wyrażenia opinii.

Co dokładnie mówi przepis o terminach?

Artykuł 5 ustęp 4 ustawy o Radzie Dialogu Społecznego wyznacza granice, których nie wolno przekroczyć. Termin na opinię nie może być krótszy niż 30 dni od dnia przekazania projektu. Skrócić go można tylko do 21 dni i tylko ze względu na ważny interes publiczny. Nie jest to więc dowolność ministerstwa, tylko wyjątek wymagający uzasadnienia.

Widać z tego, dlaczego ministerstwo prosiło o skrócenie. Przy terminie zwykłym opinia o ustawie okołobudżetowej wpłynęłaby 27 września, na trzy dni przed konstytucyjnym terminem przedłożenia projektu Sejmowi. Terminy z artykułu 18 policzono w dniach roboczych, a terminy z artykułu 5 w dniach kalendarzowych, zgodnie z brzmieniem obu przepisów; ich bieg zależy od daty faktycznego przekazania projektu, której publicznie nie ogłoszono, więc daty w tabeli są wyliczeniem przy podanym założeniu. W dniu publikacji tego materiału wszystkie te terminy już upłynęły.

Co zawiera projekt na 2027 rok?

Wbrew temu, czego można się obawiać, projekt okołobudżetowej na 2027 rok nie zawiesza mechanizmów zdrowotnych. Dotyczy głównie podstaw wymiaru wynagrodzeń osób na stanowiskach kierowniczych w spółkach z udziałem Skarbu Państwa i samorządów, pożyczki dla Polskiej Agencji Żeglugi Powietrznej oraz przekazywania skarbowych papierów wartościowych państwowym osobom prawnym. Ustawa o najniższym wynagrodzeniu w podmiotach leczniczych pozostaje nietknięta, więc waloryzacja z 1 lipca 2027 roku obowiązuje na dotychczasowych zasadach.

Czym różnią się dwie podstawy opiniowania?

• Artykuł 18 ustawy o Radzie Dialogu Społecznego dotyczy zajmowania stanowiska w sprawie projektu ustawy budżetowej. To ścieżka ustawowo osadzona w kalendarzu budżetowym.
• Artykuł 5 dotyczy przekazywania Radzie projektów aktów prawnych do zaopiniowania w trybie ogólnym. Tą drogą trafiła okołobudżetowa.

Źródło: pismo Ministerstwa Finansów i Gospodarki z 28 sierpnia 2026 r., znak FS10.4101.1.2026; ustawa z 24 lipca 2015 r. o Radzie Dialogu Społecznego: art. 5 ust. 1 i 4 (kierowanie projektów do opinii, termin nie krótszy niż 30 dni, skrócenie do 21 dni ze względu na ważny interes publiczny), art. 5 ust. 5 (nieprzedstawienie opinii uważa się za rezygnację z prawa do jej wyrażenia), art. 18 ust. 1-4 (zajęcie stanowiska w sprawie projektu ustawy budżetowej, terminy 30 dni przed Sejmem oraz 10, 5 i 3 dni robocze); art. 19 ustawy o związkach zawodowych, wyłączający projekt ustawy budżetowej z ogólnego trybu opiniowania. Daty wyliczone własnym rachunkiem dni roboczych.

Odwrotnie, niż mogłoby się wydawać. Dotacja nie jest ustalana jako pierwsza, tylko jako ostatnia.

Najpierw państwo szacuje, ile wpłynie ze składki zdrowotnej. Potem szacuje, ile będą kosztowały świadczenia i pozostałe zadania NFZ. Następnie sprawdza, ile wynosi ustawowe minimum nakładów wynikające z artykułu 131c. Dotacja z budżetu jest kwotą, która domyka tę układankę.

To wyjaśnia, dlaczego dotacja potrafi rosnąć skokowo. Nie rośnie dlatego, że rząd postanowił dać więcej na zdrowie. Rośnie dlatego, że przy danych wpływach ze składki bez takiego zastrzyku nie dałoby się wykonać ustawowego progu.

Źródło: Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej, art. 131c; uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok; Ministerstwo Finansów i Gospodarki, szacunek skutków zmiany składki zdrowotnej przedsiębiorców (4,6 mld zł).

To wiadomość dwuznaczna i warto ją umieć opowiedzieć w całości.

Strona dobra. Piętnaście i pół miliarda złotych więcej to realne pieniądze, które trafią do systemu. Bez nich plan NFZ na 2027 rok się nie domyka.

Strona trudna. Tak wysoka dotacja jest objawem, a nie sukcesem. Świadczy o tym, że składka zdrowotna przestała wystarczać na pokrycie kosztów systemu. Oba źródła to pieniądze obywateli, ale różnią się pewnością. Składka płynie automatycznie, z każdej pensji, bez decyzji polityka. Dotacja jest decyzją podejmowaną co roku od nowa, w warunkach napiętego budżetu i procedury nadmiernego deficytu, i co roku może być inna.

Im większa część systemu opiera się na dotacji, tym bardziej jego stabilność zależy od corocznej dobrej woli, a nie od automatyzmu prawnego.

Źródło: Uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok (dotacja podmiotowa 41,5 mld zł); plan finansowy NFZ na 2026 rok (26,0 mld zł).

• Dotacja podmiotowa idzie na bieżącą działalność instytucji. Ta dla NFZ jest właśnie taka. Nie jest przypisana do konkretnego świadczenia, tylko zasila ogólne przychody Funduszu.
• Dotacja celowa idzie na wskazane zadanie i trzeba się z niej rozliczyć co do celu. Tak finansowane są na przykład zadania zlecone samorządom albo konkretne programy zdrowotne.
• Dotacja przedmiotowa, potocznie dopłata, to dopłata do określonego rodzaju wyrobu lub usługi, liczona według stawki jednostkowej (art. 130 ustawy o finansach publicznych): na przykład dopłata do ulgowych przejazdów kolejowych albo do posiłków w barach mlecznych (załącznik nr 9 do projektu). Refundacja leków nie jest dotacją z budżetu państwa, tylko kosztem NFZ finansowanym z jego planu.

Różnica ma znaczenie w rozmowie o odpowiedzialności. Za wykorzystanie dotacji celowej ktoś konkretnie odpowiada. Dotacja podmiotowa rozpływa się w ogólnym budżecie instytucji i trudniej prześledzić, na co dokładnie poszła.

Źródło: Ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, art. 127 (dotacje celowe), art. 130 (dotacje przedmiotowe) i art. 131 (dotacje podmiotowe); załącznik nr 9 do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok (zakres i kwoty dotacji przedmiotowych i podmiotowych).

Bo kończy się jedna duża inwestycja. Uzasadnienie projektu wskazuje wprost, że spadek o 172,3 mln zł wynika głównie z zakończenia w 2026 roku dofinansowania programu wieloletniego budowy Nowego Szpitala Onkologicznego we Wrocławiu.

To przykład pozycji, którą łatwo źle zinterpretować. Sam spadek nie oznacza cięcia w bieżącym finansowaniu opieki zdrowotnej w regionach. Oznacza wygaśnięcie jednego projektu inwestycyjnego.

Źródło: Uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, część o dotacjach dla jednostek samorządu terytorialnego w dziale 851.

To subtelność rachunkowa, którą łatwo przeoczyć, a która zmienia interpretację całego wzrostu w budżecie na 2027 rok.

Artykuł 131c wymienia wśród nakładów zarówno wydatki budżetu państwa w dziale ochrona zdrowia, jak i koszty Narodowego Funduszu Zdrowia. Dotacja podmiotowa jest jednocześnie jednym i drugim: wydatkiem budżetu i przychodem Funduszu, który następnie staje się jego kosztem.

Dlatego przepis nakazuje wyłączyć przepływy wewnętrzne. Ta sama złotówka nie może zostać policzona dwa razy.

Czy ta sama zasada dotyczy Funduszu Medycznego?

Przepis wprost wyłącza z nakładów środki Funduszu Medycznego przekazywane do Narodowego Funduszu Zdrowia. Fundusz ma w 2027 roku dysponować kwotą 8,31 mld zł, ale ta jego część, która trafia do płatnika, nie powiększa licznika. To rozwiązanie poprawne rachunkowo i regularnie mylące w komunikatach prasowych.

Źródło: Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej, art. 131c ust. 3 (katalog nakładów i wyłączenie przepływów wewnętrznych oraz środków Funduszu Medycznego); uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok.

Artykuł 131c ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych nakazuje przeznaczać na zdrowie co najmniej siedem procent produktu krajowego brutto. Brzmi jednoznacznie. Problem jest w drugim ustępie tego samego przepisu, który mówi, jak ustala się wartość PKB.

Wartość tę bierze się z obwieszczenia Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego według stanu na 31 sierpnia. A na 31 sierpnia najświeższy dostępny roczny szacunek PKB dotyczy roku sprzed dwóch lat. Stąd nazwa: rok n minus dwa.

To nie jest luka w prawie ani niedopatrzenie. To świadomy wybór ustawodawcy, który daje przewidywalność planowania, bo w chwili tworzenia budżetu PKB roku bieżącego jest jeszcze nieznane. Ceną tej przewidywalności jest trwała różnica między liczbą deklarowaną a rzeczywistą.

Źródło: Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej, art. 131c ust. 1 i 2; ustawa z 26 października 2000 r. o sposobie obliczania wartości rocznego produktu krajowego brutto, art. 5.

Policzmy to razem, na liczbach z projektu budżetu i z prognozy Ministerstwa Finansów i Gospodarki.

PKB Polski w 2025 roku wyniósł 3 912,7 mld zł. Siedem procent z tej kwoty to 273,9 mld zł i dokładnie tyle wynosi ustawowe minimum na 2027 rok. Rząd zaplanował 274,1 mld zł, czyli minimalnie powyżej progu.

Tymczasem PKB Polski w 2027 roku ma według prognozy wynieść 4 400,3 mld zł. Siedem procent z tej kwoty to 308,0 mld zł.

Sama liczba niewiele mówi. Poniżej ta sama kwota przeliczona na rzeczy, które znasz z własnej pracy.

Źródło: Uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok: kwota 274,1 mld zł, minimum 273,9 mld zł oraz tabela prognozy PKB w cenach bieżących na lata 2025-2030. Pozostałe wielkości to wyliczenia własne z tych danych.

Tak, i to instytucje o najwyższej randze kontrolnej.

Najwyższa Izba Kontroli, czyli państwowy organ kontrolujący, jak rząd wydaje pieniądze publiczne, w analizie wykonania budżetu państwa za 2024 rok wskazała, że nakłady na ochronę zdrowia zaplanowano wówczas na poziomie 5,09 procent PKB roku bieżącego, mimo ustawowego progu 6,2 procent liczonego metodą n-2. W ocenie NIK oznacza to, że w relacji do wielkości gospodarki publiczne wydatki na zdrowie w praktyce nie wzrosły.

Ministerstwo Zdrowia odpowiedziało, że ustawa została w 2024 roku wykonana z nadwyżką, bo metodą ustawową wyszło 6,85 procent (210,6 mld zł), czyli o dwadzieścia miliardów więcej, niż wymagał przepis. Obie strony mają rację w ramach własnej metody liczenia i właśnie na tym polega problem.

Federacja Przedsiębiorców Polskich prowadzi stały monitoring tej różnicy w cyklicznym Monitorze Finansowania Ochrony Zdrowia i nazywa oba ujęcia wprost: liczenie od produktu sprzed dwóch lat oraz liczenie od produktu roku bieżącego. W Monitorze nr 18 z września 2026 roku dla 2024 roku było to 6,79 procent metodą ustawową wobec 5,77 procent w relacji do produktu bieżącego, dla 2026 roku 6,92 wobec 6,09, a dla 2027 roku 7,02 wobec 6,24 procent, przy nakładach 274,6 mld zł i luce do siedmiu procent PKB roku bieżącego szacowanej na 33,4 mld zł. Federacja liczy nieco inaczej niż my (bierze pod uwagę także projekt planu NFZ), ale dochodzi do tego samego wyniku.

Analiza serwisu ISB Zdrowie z października 2025 roku formułuje wniosek najdalej idący: przy obecnym brzmieniu przepisu gwarantowany poziom nakładów w relacji do PKB bieżącego nigdy nie osiągnie siedmiu procent i ustabilizuje się w okolicach 6,2 do 6,3 procent.

Źródło: Najwyższa Izba Kontroli, Analiza wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej w 2024 roku (czerwiec 2025); Federacja Przedsiębiorców Polskich, Monitor Finansowania Ochrony Zdrowia nr 18 (wrzesień 2026); ISB Zdrowie, analiza z października 2025 r.; stanowisko Ministerstwa Zdrowia z 20 czerwca 2025 r.

To pytanie zadaje się zbyt rzadko, a odpowiedź jest zaskakująca.

Ustawa wyznaczyła ścieżkę dochodzenia do siedmiu procent rozpisaną rok po roku od 2018 do 2027. Rok 2027 jest ostatnim szczeblem tej drabiny. Po jego osiągnięciu przepis nie przewiduje żadnego dalszego wzrostu. Siedem procent, liczone metodą n-2, obowiązuje bezterminowo.

To ma poważne konsekwencje. Od 2028 roku dynamika nakładów przestanie być wspierana przez rosnący wskaźnik i spadnie do tempa wzrostu nominalnego produktu krajowego brutto. W tym samym pięcioleciu liczba osób po osiemdziesiątym roku życia wzrośnie o pół miliona, a według Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych do 2030 roku wiek emerytalny lub przedemerytalny osiągnie 65 procent pielęgniarek i 60 procent położnych. Obie te liczby pokazujemy w części siódmej.

Źródło: Ustawa z 24 listopada 2017 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej (pierwotna ścieżka); ustawa z 11 sierpnia 2021 r. (Dz.U. 2021 poz. 1773) przyspieszająca dojście do 7%; art. 131c w brzmieniu obowiązującym.

Zasadę n-2 można zapisać jednym równaniem i wtedy widać rzecz, której nie widać w dyskusji publicznej.

Skoro nakłady wynoszą siedem procent produktu krajowego brutto sprzed dwóch lat, to ich udział w produkcie roku bieżącego wynosi:

gdzie g to średnioroczne nominalne tempo wzrostu gospodarki w tych dwóch latach. Podstawmy dane Ministerstwa Finansów i Gospodarki. Między 2025 a 2027 rokiem produkt krajowy brutto rośnie z 3 912,7 do 4 400,3 mld zł, czyli o 12,46 procent łącznie. Siedem procent podzielone przez 1,1246 daje 6,22 procent. Rząd zaplanował 274,1 mld zł, o 0,2 mld zł więcej niż ustawowe minimum, i stąd 6,23 procent liczone wcześniej z samych kwot.

Widać tu dokładnie to, co mówi wzór. Realny udział pełznie w górę, z 6,23 do 6,39 procent, ale nie dlatego, że rośnie finansowanie. Dlatego, że w prognozie Ministerstwa Finansów i Gospodarki tempo wzrostu gospodarki stopniowo słabnie. Kwota 274,1 mld zł na 2027 rok pochodzi z projektu budżetu, pozostałe wyliczono jako siedem procent produktu sprzed dwóch lat.

Źródło: Uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, tabela prognozy PKB w cenach bieżących na lata 2025-2030. Wzór i wyliczenia własne.

Bo ten sam wzrost musi pokryć naraz cztery rzeczy, a został wyliczony tak, żeby ledwo wystarczył na jedną z nich.

Inflacja. Ceny energii, leków, sprzętu jednorazowego, żywności i usług obcych rosną. Wzrost o dziesięć procent przy inflacji rzędu trzech procent to realnie znacznie mniej niż dziesięć.

Koszty pracy. Ustawa o najniższym wynagrodzeniu podnosi płace zasadnicze co roku, automatycznie, w ślad za przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce. To jest podwyżka słuszna i należna, a jej koszt jest z góry wiadomy, bo wynika z ustawy i z komunikatu Głównego Urzędu Statystycznego. Problemem nie jest więc jej wysokość, tylko to, że nakłady planowane są bez uwzględnienia zobowiązania, które państwo samo na siebie nałożyło. Nie są za wysokie płace, tylko za niskie nakłady.

Rosnący popyt. Starzejące się społeczeństwo zgłasza się częściej i wymaga bardziej złożonej opieki. Ta sama kwota kupuje mniej świadczeń dla większej liczby osób.

Nowe technologie i leki. Postęp medyczny podnosi jakość leczenia i jednocześnie koszt jednostkowy.

Drugim widocznym objawem jest przenoszenie kosztów na pacjentów. Prywatne bieżące wydatki na zdrowie wzrosły w 2024 roku do 64,5 mld zł, z czego same gospodarstwa domowe wyłożyły 47,6 mld zł. Kiedy publiczny system nie nadąża, ludzie płacą sami.

Źródło: Fundacja Watch Health Care, Barometr WHC, edycja z 2025 r.; GUS, Narodowy Rachunek Zdrowia, wydatki na ochronę zdrowia w latach 2022-2024; ustawa z 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego.

Poniżej struktura wydatków NFZ według planu na 2026 rok w wersji pierwotnej (projekt z lipca 2025 roku, niezatwierdzony formalnie przez ministrów, w trakcie roku zmieniany zarządzeniami Prezesa NFZ), bo to on pokazuje faktyczne proporcje najlepiej.

Po stronie wpływów obraz jest równie wymowny. Przychody NFZ w planie na 2026 rok to 217,4 mld zł, z czego składka zdrowotna daje 184,3 mld zł, czyli około 85 procent, a dotacja z budżetu 26,0 mld zł, czyli około 12 procent.

Co wiadomo o planie na 2027 rok?

Projekt planu na 2027 rok istnieje i przeszedł przez obie komisje sejmowe na początku lipca 2026 roku, w Komisji Zdrowia stosunkiem głosów 19 do 13. Przewiduje przychody rzędu 237 mld zł, w tym składkę około 194 mld zł, oraz koszty świadczeń rzędu 220 mld zł, z czego leczenie szpitalne około 108 mld zł, podstawowa opieka zdrowotna około 26 mld zł, a poradnie specjalistyczne około 17 mld zł.

Źródło: Plan finansowy Narodowego Funduszu Zdrowia na 2026 rok; uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok (dotacja na 2027 r.).

Wszystkie cztery liczby są prawdziwe. Mierzą co innego i dlatego nie wolno ich mieszać.

Największa rozbieżność bierze się z tego, czy wliczamy wydatki prywatne. Liczby GUS i Eurostatu są wyższe od ustawowej właśnie dlatego, że obejmują to, co pacjenci płacą sami; różnią się między sobą rokiem (2025 wobec 2023) i zakresem liczonych wydatków.

Źródło: Art. 131c ustawy o świadczeniach; GUS, Narodowy Rachunek Zdrowia; Eurostat, statystyka wydatków na ochronę zdrowia w metodyce SHA 2011, zbiór hlth_sha11_hf, rok referencyjny 2023, stan bazy z 24 września 2026 r. Wyliczenie 6,23% własne.

Artykuł 131c wymienia jedenaście pozycji. Do nakładów wlicza się:

• wydatki budżetu w części, której dysponentem jest Minister Zdrowia,
• wydatki budżetu w dziale ochrona zdrowia w pozostałych częściach budżetu państwa,
• koszty Narodowego Funduszu Zdrowia z jego planu finansowego, i to jest pozycja zdecydowanie największa,
• odpis na Agencję Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji,
• koszty Funduszu Kredytowania Studiów Medycznych,
• koszty Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych,
• odpis na Agencję Badań Medycznych,
• koszty Funduszu Kompensacyjnego Szczepień Ochronnych,
• koszty Funduszu Kompensacyjnego Badań Klinicznych,
• odpis na Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych,
• wydatki w części budżetu, której dysponentem jest Rzecznik Praw Pacjenta.

Od sumy odejmuje się przepływy wewnętrzne, żeby tej samej złotówki nie policzyć dwa razy.

Warto też zauważyć, czego w tym katalogu nie ma. Nie ma wydatków prywatnych. Nie ma wydatków samorządów finansowanych z ich dochodów własnych. Nie ma nakładów na medycynę pracy finansowanych przez pracodawców.

Źródło: Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej, art. 131c ust. 3, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1461.

To pytanie zadaje sobie każda osoba, która widzi jednocześnie komunikat o rekordowych nakładach i program naprawczy własnej placówki. Mechanizm da się rozłożyć na cztery kroki.

1. Wzrost płac jest automatyczny i natychmiastowy. Ustawa z 8 czerwca 2017 roku wiąże najniższe wynagrodzenie zasadnicze ze współczynnikiem pracy i przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce. Nowa stawka obowiązuje od 1 lipca, bez względu na sytuację finansową podmiotu.
2. Wycena świadczeń nie jest ani automatyczna, ani natychmiastowa. Taryfy przygotowuje Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, a ich zmiana wymaga odrębnego postępowania i decyzji o wprowadzeniu. Między jednym a drugim upływa czas.
3. Różnicę przez ten czas finansuje podmiot leczniczy, czyli najczęściej samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej albo spółka, których właścicielem jest powiat, miasto na prawach powiatu, samorząd województwa albo uczelnia.
4. Różnica kumuluje się w zobowiązaniach. Na koniec 2025 roku zobowiązania takich zakładów wyniosły 28,47 mld zł, w tym wymagalne 4,24 mld zł. Wobec 21,3 mld zł w 2023 roku. Ponad połowa szpitali publicznych, czyli 298 placówek, miała zobowiązania wymagalne.

Źródło: Ustawa z 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego; ustawa o świadczeniach, przepisy o taryfikacji; Ministerstwo Zdrowia, dane o zobowiązaniach SPZOZ na koniec 2025 r., odpowiedź na interpelację poselską nr 18626.

Najczęstsze pytanie po każdej debacie o budżecie brzmi: a jak jest u sąsiadów? Poniżej odpowiedź na najnowszych dostępnych danych, z możliwością przełączania między trzema wskaźnikami.

Źródło: Eurostat, zbiór hlth_sha11_hf, bieżące wydatki na ochronę zdrowia według schematów finansowania, metodyka SHA 2011, rok referencyjny 2023, pierwsza publikacja z 17 listopada 2025 r., stan bazy z 24 września 2026 r. Wartość 184,8 mld zł i wykonanie 7,05 procent za 2023 r.: GUS, Wydatki na ochronę zdrowia w latach 2021-2023 (31 lipca 2024 r.); PKB 2023 r.: obwieszczenie Prezesa GUS z 15 maja 2024 r. Udziały procentowe części publicznej w PKB to wyliczenie własne: wydatki ogółem pomnożone przez udział części publicznej.

Polska wydała w 2023 roku 7,14 procent PKB na ochronę zdrowia, publiczne i prywatne razem. Średnia unijna wyniosła 9,94 procent (dane wstępne). W zestawieniu szesnastu państw z poprzedniego pytania niżej są tylko Węgry, Irlandia i Rumunia, przy czym w przypadku Irlandii niski wynik wynika w dużej mierze ze specyfiki jej PKB, zawyżonego przez obecność wielkich korporacji.

Wydatki publiczne w Polsce to w tym ujęciu 5,54 procent PKB wobec 8,00 procent średnio w Unii.

Na drugim biegunie w 2023 roku były Niemcy z wynikiem 11,64 procent, Francja z 11,33 procent, Szwecja z 11,28 procent i Austria z 11,18 procent.

Źródło: Eurostat, zbiór hlth_sha11_hf, bieżące wydatki na ochronę zdrowia w metodyce SHA 2011, rok referencyjny 2023, stan bazy z 24 września 2026 r. (te same dane co w tabeli wyżej). Kwota w złotych: wyliczenie własne, różnica udziałów pomnożona przez prognozę PKB na 2027 r. z uzasadnienia projektu ustawy budżetowej.

Niemcy są najczęstszym punktem odniesienia w polskiej debacie, więc rozłóżmy tę różnicę na czynniki. Okaże się, że ma dwa źródła, mniej więcej równe.

Jak duża jest niemiecka gospodarka?

Obie liczby wyprowadzamy z tego samego zbioru Eurostatu, żeby nie mieszać źródeł. Niemcy wydały w 2023 roku na zdrowie 5 902 euro na mieszkańca i było to 11,64 procent ich PKB, więc PKB na mieszkańca wyniósł 5 902 podzielone przez 0,1164, czyli około 50 700 euro. Dla kontroli: Federalny Urząd Statystyczny w Wiesbaden podaje po rewizji z sierpnia 2026 roku 51 088 euro, a więc ten sam rząd wielkości.

Polski produkt krajowy brutto na mieszkańca w tym samym roku to około 20 500 euro: Polska wydała na zdrowie 1 463 euro na mieszkańca i było to 7,14 procent PKB, więc PKB na mieszkańca wyniósł 1 463 podzielone przez 0,0714. Gospodarka Niemiec na mieszkańca jest więc dwa i pół raza większa od polskiej (dokładnie 2,47 raza).

Ile z tego trafia na zdrowie?

Niemcy przeznaczają na zdrowie 11,64 procent swojego produktu, Polska 7,14 procent. W liczbach bezwzględnych Niemcy wydają rocznie około 491 mld euro, a na mieszkańca 5 902 euro, wobec 1 463 euro w Polsce. To cztery razy więcej (dokładnie 4,03 raza).

Ile by to znaczyło dla polskich nakładów na zdrowie w 2027 roku?

Gdyby Polska przeznaczała na zdrowie taki procent produktu jak Niemcy, przy prognozowanym PKB na 2027 rok, czyli 4 400,3 mld zł, byłoby to 512,2 mld zł zamiast 274,1. Różnica: 238,1 mld zł rocznie. To wyliczenie własne, pokazujące skalę, a nie postulat, bo niemiecki udział obejmuje też wydatki prywatne i inny model ubezpieczenia.

Źródło: Eurostat, hlth_sha11_hf, rok referencyjny 2023, stan bazy z 24 września 2026 r.: udział wydatków na zdrowie w PKB, wydatki na mieszkańca w euro i wydatki ogółem w mln euro dla Niemiec i Polski. PKB na mieszkańca obu państw, słupek pośredni oraz przeliczenie na nakłady 2027 to wyliczenia własne z podanych wielkości, każde z pokazanym rachunkiem. Wartość kontrolna dla Niemiec: Statistisches Bundesamt (Destatis), Wichtige gesamtwirtschaftliche Größen, stan na 25 sierpnia 2026 r., PKB na mieszkańca 51 088 euro.

To porównanie jest jeszcze bardziej wymowne niż procenty PKB, bo pokazuje realną skalę zasobów przypadających na pacjenta. Liczby pochodzą z tego samego zbioru i roku co tabela w pierwszym pytaniu tej części.

Istnieje jeszcze drugi sposób porównania, nazywany parytetem siły nabywczej. Uwzględnia on, że za tę samą kwotę w Polsce kupi się więcej niż w Niemczech, bo ceny są niższe. Po takim przeliczeniu różnice się zmniejszają. Skrajne wartości w tym zestawieniu szesnastu państw różnią się w euro ponad sześciokrotnie (6 264 wobec 972), a w parytecie siły nabywczej około trzykrotnie (5 387 wobec 1 738). Najwyżej w parytecie plasują się Niemcy, Austria i Holandia, najniżej Rumunia. Polska ma 2 237 PPS na mieszkańca wobec 3 835 średnio w Unii.

Źródło: Eurostat, zbiór hlth_sha11_hf, wydatki bieżące na ochronę zdrowia na mieszkańca w euro i w standardzie siły nabywczej (PPS), rok referencyjny 2023, stan bazy z 24 września 2026 r.

Dlaczego nie porównujemy się tu z innymi państwami?

Bo taki wskaźnik nie mierzy wszędzie tego samego. Systemy opieki różnią się podziałem zadań między zawodami, definicją samego zawodu i tym, kogo statystyka w ogóle liczy. Tam, gdzie część obowiązków wykonuje personel pomocniczy, liczba pielęgniarek na tysiąc mieszkańców będzie inna niż tam, gdzie te same obowiązki spadają na pielęgniarki. Zestawienie takich liczb wygląda na porównanie, a nim nie jest, i łatwo je obrócić przeciwko nam.

Dlatego opisujemy własną kadrę własnymi danymi: ile osób ma prawo wykonywania zawodu, ile pracuje z pacjentem, w jakim są wieku i ile z nich już przekroczyło wiek emerytalny. To są liczby z rejestrów, a nie szacunki, i każdą da się sprawdzić.

Ile pielęgniarek pracuje z pacjentem?

Liczba pielęgniarek pracujących z pacjentem rośnie, ale powoli: o 1,8 procent w 2024 roku i o 1,4 procent w 2025 roku. Ten wzrost jest kruchy, bo opiera się w dużej części na osobach, które mogłyby już nie pracować.

Kto dziś pracuje?

Struktura wieku tłumaczy, dlaczego wzrost może się odwrócić sam z siebie. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego za 2024 rok 38,2 procent pielęgniarek i pielęgniarzy pracujących z pacjentem jest w wieku od pięćdziesięciu do pięćdziesięciu dziewięciu lat (wśród kobiet 39,1 procent).

• Spośród 219,9 tysiąca pielęgniarek pracujących z pacjentem w 2024 roku 47,6 tysiąca już osiągnęło wiek emerytalny i nadal pracuje, czyli ponad jedna piąta kadry (aktualizacja analizy Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Pielęgniarek i Położnych z maja 2026 roku).
• Według raportu tego związku z marca 2025 roku kolejne 115 tysięcy osiągnie wiek emerytalny do 2039 roku, a tylko 57 tysięcy należy do roczników, które do tego czasu w wiek emerytalny nie wejdą.
• Co roku wiek emerytalny osiąga średnio około 7 700 pielęgniarek; część z nich pracuje dalej.
• Rośnie grupa najstarsza: liczba pielęgniarek po siedemdziesiątym roku życia wzrosła w cztery lata z 1,6 do 3,9 tysiąca.
• Prognoza związku (aktualizacja z maja 2026 roku): liczba pielęgniarek pracujących z pacjentem spadnie z około 218 tysięcy w 2025 roku do 213 tysięcy w 2030 i 199 tysięcy w 2039 roku. GUS policzył za 2025 rok 223 tysiące, więc na razie jest lepiej, niż zakładał model, ale kierunek po 2030 roku pozostaje ten sam.
• Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych szacowała na podstawie danych ze stycznia 2023 roku, że do 2030 roku wiek emerytalny lub przedemerytalny osiągnie 65 procent pielęgniarek i 60 procent położnych; średni wiek pielęgniarki przekracza 54 lata, położnej wynosi 51,4 roku.

A położne? Ile ich jest i co o nich wiadomo?

Najpierw rozróżnienie, które w debacie stale się gubi. Co innego mieć prawo wykonywania zawodu, a co innego pracować z pacjentką. Główny Urząd Statystyczny liczy obie wielkości osobno, krzyżując rejestry ZUS, NFZ i Centralnego Rejestru Pielęgniarek i Położnych.

• Liczba położnych pracujących z pacjentką rośnie, ale bardzo wolno: od 2022 roku o około dwa procent, wolniej niż liczba pielęgniarek.
• Struktura wieku jest młodsza niż wśród pielęgniarek, choć też niekorzystna: w grupie od pięćdziesięciu do pięćdziesięciu dziewięciu lat jest 32,7 procent położnych pracujących z pacjentką, wobec 38,2 procent pielęgniarek i pielęgniarzy. Dane GUS za 2024 rok.
• Zawód jest niemal całkowicie sfeminizowany: w 2024 roku z pacjentką pracowało 67 położnych mężczyzn.
• Według starszych danych Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych z 2021 roku 6 683 położne, czyli 23,5 procent zatrudnionych, pracowały mimo nabycia uprawnień emerytalnych. Nowszej, osobnej liczby dla położnych nie opublikowano.

Dlaczego sytuacja położnych różni się od sytuacji pielęgniarek?

Bo demografia działa tu w dwie strony naraz. Kadra się starzeje, tak jak w pielęgniarstwie. Ale zapotrzebowanie na klasyczną opiekę okołoporodową maleje, bo maleje liczba urodzeń: z 413 tysięcy w 2010 roku do 238,3 tysiąca w 2025 roku. W ślad za tym zamykane są oddziały położnicze: było ich 406 w 2010 roku, w listopadzie 2025 roku zostało 305, a w samych latach 2024 i 2025 zlikwidowano 38.

To nie znaczy, że położnych będzie za dużo. To znaczy, że ich praca przesuwa się z sali porodowej do podstawowej opieki zdrowotnej, do opieki nad kobietą na każdym etapie życia, do edukacji przedporodowej i laktacyjnej. Od 2016 roku położne z odpowiednimi kwalifikacjami samodzielnie ordynują leki i wystawiają recepty, a od 2026 roku Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje opiekę położnej nad kobietą w ciąży w szpitalach bez oddziału położniczego. Planowanie nakładów, które tego przesunięcia nie widzi, będzie planowaniem dla zawodu, jakiego już nie ma.

Źródło, pielęgniarki: Główny Urząd Statystyczny, Zasoby kadrowe w wybranych zawodach medycznych na podstawie źródeł administracyjnych, edycje za 2023, 2024 (28 sierpnia 2025 r.) i 2025 rok (27 sierpnia 2026 r.); Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych, Analizy kadrowe pielęgniarek, raport końcowy z 31 marca 2025 roku oraz aktualizacja z 25 maja 2026 roku, obie obejmujące wyłącznie pielęgniarki; Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych, dane Centralnego Rejestru ze stycznia 2023 roku przedstawione w lutym 2024 roku (średni wiek, udział osób osiągających wiek emerytalny lub przedemerytalny do 2030 roku).

Źródło, położne: GUS, te same edycje, tablice o położnych z prawem wykonywania zawodu i pracujących bezpośrednio z pacjentką, struktura wieku i płci; Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych, raport z 2021 roku, dane o położnych z uprawnieniami emerytalnymi; GUS, Biuletyn Statystyczny ze stycznia 2026 roku, liczba urodzeń w 2025 roku.

Źródło, oddziały i kompetencje: Ministerstwo Zdrowia, dane o liczbie oddziałów położniczych przedstawione w lutym 2026 roku Parlamentarnemu Zespołowi do spraw Praw Pacjenta; dostępność kadr w województwie pomorskim za GUS 2024; kompetencje położnych według rozporządzeń Ministra Zdrowia o ordynacji leków i o standardzie organizacyjnym opieki okołoporodowej; finansowanie opieki położnej w szpitalach bez oddziału położniczego według zarządzenia Prezesa NFZ z 2026 roku. Świadomie nie podajemy międzynarodowych porównań liczby pielęgniarek na tysiąc mieszkańców, bo wskaźnik ten nie jest porównywalny między systemami o różnym podziale zadań.

To zdanie krążyło w debacie publicznej przez ostatnie dwa lata i wymaga podwójnego sprostowania: raz co do sensu, a raz co do aktualności. Dotyczy obu zawodów, bo ustawa płacowa traktuje je identycznie, choć statystyki międzynarodowe liczą zwykle same pielęgniarki.

Skąd wzięła się liczba 160 procent?

Raport Health at a Glance: Europe 2024, na danych za 2022 rok, podawał, że polskie pielęgniarki zarabiają około 160 procent średniego wynagrodzenia krajowego, przy średniej unijnej tego wskaźnika około 120 procent. W tym jednym ujęciu Polska rzeczywiście była na czele, na równi z Belgią.

Co mówią nowsze dane?

Nowsze opracowanie, raport „Pielęgniarki w Polsce i Europie. Analiza porównawcza” z lipca 2026 roku, oparty na danych OECD i GUS za 2024 rok, podaje, że wynagrodzenie polskiej pielęgniarki plasuje się dziś około 115 procent średniej krajowej. To inne opracowanie i inna baza, więc obu liczb nie zestawiamy na jednym wykresie, ale kierunek zmiany jest jednoznaczny: nadal powyżej średniej, ale już nie na czele Europy.

Co jest nie tak z samym wskaźnikiem?

Niezależnie od tego, czy wynosi 160 czy 115 procent, jest to wskaźnik relatywny, a nie kwotowy. Mierzy stosunek do średniej krajowej, a polska średnia jest znacznie niższa niż w Europie Zachodniej. Po przeliczeniu według parytetu siły nabywczej, czyli z uwzględnieniem kosztów życia, wynagrodzenia polskich pielęgniarek pozostają wyraźnie niższe niż w Niemczech, Holandii i krajach skandynawskich. Raport z 2026 roku wskazuje tę różnicę jako jeden z głównych powodów emigracji zawodowej.

A jak jest z położnymi?

Wskaźnik dotyczy pielęgniarek, bo tak liczy go OECD, gdzie położne są osobną kategorią zawodową. Dla położnych analogicznego porównania z krajami Unii nie opublikowano.

Co do wynagrodzeń, sytuacja obu zawodów jest w Polsce identyczna z mocy prawa. Ustawa z 8 czerwca 2017 roku wymienia pielęgniarki i położne łącznie, w tych samych grupach zawodowych i z tymi samymi współczynnikami pracy. Stawka 11 485,59 zł dla grupy 2 dotyczy w równym stopniu magistra pielęgniarstwa i magistra położnictwa ze specjalizacją. Różnice w rzeczywistych zarobkach biorą się z dodatków, dyżurów i miejsca pracy, a nie z zawodu.

Źródło: OECD i Komisja Europejska, Health at a Glance: Europe 2024, dane za 2022 rok, wskaźnik 160 procent; raport „Pielęgniarki w Polsce i Europie. Analiza porównawcza”, Menedżer Zdrowia, 5 lipca 2026, autorzy Gilbert Kolbe, Dominik Lasocki, Jarosław J. Fedorowski, na podstawie OECD Health at a Glance 2025, danych GUS i raportu ICN z 2025 roku, wskaźnik około 115 procent.

Pięć lat to w demografii bardzo krótko. A jednak właśnie w tym okresie dzieje się rzecz, która dla pielęgniarstwa i położnictwa jest najważniejsza.

Pozostałe wskaźniki na 2030 rok układają się spójnie. Udział osób po sześćdziesiątym piątym roku życia w populacji sięgnie 22,2 procent. Liczba zgonów wzrośnie z 424,4 tysiąca w 2025 roku do 442,3 tysiąca w 2030 roku. Liczba urodzeń spadnie z 297,9 do 284,7 tysiąca.

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Prognoza ludności rezydującej dla Polski na lata 2023-2060, informacja sygnalna z 20 grudnia 2023 r., tablice 1, 2, 3 i 6.

To jest ta część prognozy, która dotyczy nas najbardziej bezpośrednio i która w całości mieści się w horyzoncie do 2030 roku.

Ile nas będzie?

• Najliczniejsza grupa wiekowa pielęgniarek i pielęgniarzy pracujących z pacjentem to przedział od pięćdziesiątego do pięćdziesiątego dziewiątego roku życia, obejmujący 38,2 procent całej aktywnej kadry (wśród kobiet 39,1 procent). To dane GUS za 2024 rok.
• Według danych Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych ze stycznia 2023 roku średni wiek pielęgniarki przekraczał 54 lata, a położnej wynosił 51,4 roku. W ciągu piętnastu lat średnia wieku pielęgniarek wzrosła o blisko dziesięć lat.
• W 2022 roku 76 388 pielęgniarek i położnych pracowało mimo osiągnięcia wieku emerytalnego.
• Nowsza analiza kadrowa Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Pielęgniarek i Położnych z marca 2025 roku pokazuje skalę dokładniej. Spośród około 216 tysięcy pielęgniarek pracujących z pacjentem w 2023 roku 44 tysiące już osiągnęły wiek emerytalny i nadal pracują, kolejne 115 tysięcy osiągnie go do 2039 roku, a tylko 57 tysięcy należy do roczników, które do tego czasu w wiek emerytalny nie wejdą.
• Co roku wiek emerytalny osiąga średnio około 7 700 pielęgniarek; część z nich pracuje dalej. Własna prognoza związku, zaktualizowana w maju 2026 roku, mówi, że liczba pielęgniarek pracujących z pacjentem spadnie z około 218 tysięcy w 2025 roku do 213 tysięcy w 2030 i 199 tysięcy w 2039 roku. GUS policzył za 2025 rok 223 tysiące, więc na razie jest lepiej, niż zakładał model, ale kierunek po 2030 roku pozostaje ten sam.
• Starsza prognoza Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych z 2021 roku podawała ubytek 16 761 osób do 2025 roku i 36 293 do 2030 roku, liczony od stanu z 2021 roku, przy założeniu, że co roku 5 693 osoby uzyskają prawo wykonywania zawodu i wszystkie podejmą pracę. Na pięciolecie 2025-2030 przypada z tej prognozy ubytek 19,5 tysiąca osób.
• Rośnie też grupa najstarsza. Liczba pielęgniarek po siedemdziesiątym roku życia wzrosła w cztery lata z 1,6 do 3,9 tysiąca.
• Do 2030 roku około 65 procent obecnie zatrudnionych pielęgniarek i 60 procent położnych osiągnie wiek emerytalny lub przedemerytalny.
• Ujemny bilans wejść do zawodu i wyjść z niego w latach 2023-2030 przekroczy 26 tysięcy osób.

Ile będziemy zarabiać?

Ustawa z 8 czerwca 2017 roku o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego w podmiotach leczniczych działa automatycznie. Kwotę minimalną oblicza się mnożąc współczynnik pracy przypisany do grupy zawodowej przez przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w gospodarce narodowej za rok poprzedni, ogłaszane przez Prezesa GUS.

Podstawą obowiązującą od 1 lipca 2026 roku jest kwota 8 903,56 zł, ogłoszona przez GUS 9 lutego 2026 roku.

Kolejna waloryzacja nastąpi 1 lipca 2027 roku i będzie liczona od przeciętnego wynagrodzenia za 2026 rok. Kwoty poznamy dopiero po komunikacie GUS na początku 2027 roku.

Źródło: Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych, Analizy kadrowe pielęgniarek, raport końcowy z marca 2025 roku; Główny Urząd Statystyczny, Zasoby kadrowe w wybranych zawodach medycznych, informacja sygnalna z 28 sierpnia 2025 roku, dane za 2024 rok; Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych, raport z 2021 roku i dane Centralnego Rejestru Pielęgniarek i Położnych; zestawienie za raportem „Pielęgniarki w Polsce i Europie. Analiza porównawcza” z 5 lipca 2026 roku; ustawa z 8 czerwca 2017 r. wraz z załącznikiem; komunikat Prezesa GUS z 9 lutego 2026 r. w sprawie przeciętnego wynagrodzenia za 2025 r.

Szacunki są rozbieżne i pokazujemy je wszystkie, bo różnica między nimi sama w sobie jest informacją.

Co o 2027 roku mówi Rada Fiskalna?

Wszystkie powyższe szacunki dotyczą 2026 roku i pochodzą od płatnika albo od organizacji pozarządowych. Dla 2027 roku mamy od 11 września 2026 roku szacunek innej wagi: Rada Fiskalna, niezależna instytucja powołana ustawą z 20 grudnia 2024 roku, w pierwszej w historii opinii o projekcie ustawy budżetowej wskazała niedobór finansowania NFZ w 2027 roku jako szczególne ryzyko wydatkowe. Szacunek Biura Rady Fiskalnej: około 16 mld zł, i to już po uwzględnieniu dotacji podmiotowej w wysokości 41,5 mld zł.

Dla lat 2025-2027 łącznie Instytut Finansów Publicznych i Federacja Przedsiębiorców Polskich szacują lukę na 129,5 do 158,9 mld zł.

W 2025 roku wykorzystano około 2,5 mld zł z funduszu zapasowego NFZ. Ministerstwo Zdrowia zaproponowało oszczędności rzędu 10,4 mld zł, obejmujące między innymi limity w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej i korekty list leków bezpłatnych.

Jak rośnie zadłużenie szpitali?

Druga strona tego samego zjawiska jest widoczna w bilansach placówek. Według danych Ministerstwa Zdrowia na koniec 2025 roku zobowiązania samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wyniosły 28,47 mld zł, w tym wymagalne 4,24 mld zł. Najwięcej, bo 21,02 mld zł, przypada na placówki nadzorowane przez samorządy.

Ponad połowa szpitali publicznych, dokładnie 298 placówek, czyli 53 procent, miała na koniec 2025 roku zobowiązania wymagalne. Dla porównania w 2023 roku zadłużenie ogółem wynosiło 21,3 mld zł. Trend jest wyraźnie rosnący.

Źródło: Narodowy Fundusz Zdrowia, wypowiedź wiceprezesa z października 2025 r.; Instytut Finansów Publicznych i Federacja Przedsiębiorców Polskich; Business Centre Club, opinia o planie NFZ na 2026 r.; Ministerstwo Zdrowia, odpowiedź na interpelację nr 18626.

To jest ograniczenie, o którym w debacie o zdrowiu mówi się najrzadziej, a które w praktyce przesądza o tym, ile państwo może wydać. Cały jego horyzont mieści się przed 2030 rokiem.

Unia Europejska wymaga, żeby deficyt państwa nie przekraczał trzech procent PKB. Jeżeli przekracza, wszczyna procedurę nadmiernego deficytu, czyli formalne postępowanie z wiążącą ścieżką naprawy. Rada Unii Europejskiej stwierdziła wobec Polski nadmierny deficyt 26 lipca 2024 roku. Zaleceniem ze stycznia 2025 roku wyznaczyła ścieżkę korekty z terminem wyjścia z procedury najpóźniej w 2028 roku.

Jak ocenia to Rada Fiskalna?

Opinia z 11 września 2026 roku przynosi trzy ustalenia, które zmieniają obraz ram fiskalnych na 2027 rok.

• Projekt jest niezgodny z krajową stabilizującą regułą wydatkową. Według Rady Minister Finansów i Gospodarki nieprawidłowo ustalił jedną z korekt reguły: przyjął minus 16,3 mld zł, a powinno być minus 25,1 mld zł. Kwota wydatków objętych regułą powinna więc zostać obniżona o 8,8 mld zł. Ponieważ reguła obejmuje także NFZ, dotyczy to również przestrzeni na finansowanie zdrowia.
• Deficyt sektora finansów publicznych wyniósł w 2025 roku 7,3 procent PKB i był drugim najwyższym w Unii, po Rumunii. Rada ocenia, że projekt nie przedstawia działań rozpoczynających konsolidację.
• Dług państwa zbliża się do progów ostrożnościowych, a próg 55 procent liczy się dwiema miarami. Pełny państwowy dług publiczny według wariantu przewidywanego rośnie z 48,9 procent PKB w 2025 roku do 55,3 procent w 2026 i 55,9 procent w 2027 roku, czyli przekracza 55 procent już w 2026 roku. Procedury ostrożnościowe ruszają jednak dopiero wtedy, gdy 55 procent przekroczy także relacja skorygowana z artykułu 38a ustawy o finansach publicznych, liczona po przeliczeniu długu walutowego po średnich kursach z całego roku i po odjęciu wolnych środków. Według Ministerstwa Finansów i Gospodarki wyniesie ona 51,9 procent w 2026 i 54,8 procent w 2027 roku.
• Margines w 2027 roku jest bardzo wąski. Rada Fiskalna wskazuje, że w niemal wszystkich analizowanych wariantach ryzyka relacja skorygowana w 2027 roku sięgnie od 55,1 do 56,5 procent, więc ryzyko przekroczenia progu ocenia jako bardzo wysokie. Konstytucyjny limit 60 procent nie zostanie przekroczony w 2027 roku, ale ryzyko jego przekroczenia Rada ocenia jako wysokie w 2028 i bardzo wysokie w latach 2029-2030.

Kolejne rozliczenie Polska przedstawi w październiku 2026 roku, a następnie wiosną 2027 roku. Komisja monitoruje ścieżkę dwa razy w roku, wiosną i jesienią, w latach 2025-2029.

Kluczowym parametrem nie jest przy tym sam poziom deficytu, tylko maksymalne tempo wzrostu wydatków netto, czyli wydatków państwa po odjęciu tych, na które rząd nie ma bieżącego wpływu, na przykład odsetek od długu. Uzasadnienie projektu budżetu mówi to wprost: Komisja nie ocenia wysokości deficytu sektora w latach 2025-2028, kluczowa jest zgodność z rekomendowanym tempem wzrostu wydatków netto. Gdyby jednak w 2028 roku deficyt nadal przekraczał trzy procent mimo skutecznych działań, Komisja może zarekomendować przedłużenie terminu korekty.

Ta ścieżka jest wiążąca i przekłada się na krajową regułę wydatkową, określoną w artykułach 112aa do 112dc ustawy o finansach publicznych. Sam projekt na 2027 rok zakłada jednak wzrost wydatków netto o 4,9 procent, czyli o 0,9 punktu procentowego powyżej ścieżki; mieści się to w regule dzięki klauzuli obronnej i rachunkowi kontrolnemu, które opisujemy niżej, w pytaniu o wydatki netto. Jeżeli jeden obszar ma rosnąć szybciej, inny musi rosnąć wolniej albo trzeba znaleźć nowe dochody.

Skalę wyzwania pokazują prognozy. Komisja Europejska w prognozie z wiosny 2026 roku oszacowała deficyt sektora finansów publicznych Polski na 6,5 procent PKB w 2026 roku i 6,3 procent w 2027 roku, przy długu rosnącym do 68,3 procent PKB. Sam projekt polskiego budżetu na 2027 rok zakłada deficyt sektora rzędu 7,1 procent PKB.

Źródło: Decyzja Rady Unii Europejskiej z 26 lipca 2024 r. o istnieniu nadmiernego deficytu w Polsce; zalecenie Rady z 21 stycznia 2025 r.; Średniookresowy plan budżetowo-strukturalny na lata 2025-2028; Komisja Europejska, prognoza wiosenna 2026; projekt ustawy budżetowej na 2027 rok.

18 września 2026 roku agencja Moody's obniżyła ocenę wiarygodności kredytowej Polski z A2 do A3. To pierwsza obniżka ratingu Polski w historii tej agencji. Ocenę A2 Polska miała od 2002 roku.

Czym jest rating i kto go wystawia?

Rating to ocena, jak pewne jest, że państwo spłaci swoje długi w terminie. Wystawiają go prywatne agencje, z których trzy najważniejsze to Moody's, Fitch i S&P. Działa jak zdolność kredytowa sprawdzana przez bank: im lepsza ocena, tym taniej państwo pożycza, sprzedając obligacje skarbowe.

Co dokładnie się zmieniło?

Moody's obniżył ocenę z A2 do A3 i jednocześnie zmienił perspektywę z negatywnej na stabilną, czyli nie zapowiada kolejnej zmiany w najbliższym czasie. Fitch i S&P oceniają Polskę na A-, czyli na tym samym poziomie. Polska pozostaje w kategorii inwestycyjnej; obniżka nie oznacza niewypłacalności ani jej zapowiedzi, tylko wyższe ryzyko w ocenie agencji. Jako główny powód agencja podała stan finansów publicznych: wysoki deficyt, rosnący dług i rosnące wraz z nim koszty odsetek.

Czy to ma związek z ochroną zdrowia?

Tak, i to na dwa sposoby. Pierwszy: wśród czynników, które według agencji będą utrudniać obniżenie deficytu, Ministerstwo Finansów i Gospodarki w komunikacie o decyzji wymienia obok wydatków na obronność, inwestycji publicznych i zobowiązań społecznych także rosnące koszty ochrony zdrowia. To stwierdzenie o tempie wzrostu wydatków, a nie o ich poziomie. Publiczne wydatki Polski na zdrowie wynoszą według Eurostatu 5,54 procent PKB wobec 8,00 procent średnio w Unii Europejskiej, co opisujemy w części szóstej.

Drugi sposób prowadzi przez koszt długu. Gorsza ocena może skłonić inwestorów do żądania wyższych odsetek, a każda złotówka wydana na odsetki to złotówka, której nie ma na nic innego. Już dziś ta pozycja jest bardzo duża.

Źródło: Moody's Ratings, komunikat z 18 września 2026 r. o obniżeniu ratingu Polski do A3 z perspektywą stabilną; Ministerstwo Finansów i Gospodarki, komunikat „Agencja ratingowa Moody's obniżyła rating Polski” z 18 września 2026 r.; oceny Fitch (A-, 21 sierpnia 2026 r.) i S&P (A-, 8 maja 2026 r.) za komunikatami Ministerstwa Finansów i Gospodarki; projekt ustawy budżetowej na 2027 rok, załącznik nr 2, część 79 Obsługa długu Skarbu Państwa, oraz uzasadnienie, pkt 1.5; Eurostat, hlth_sha11_hf, rok referencyjny 2023. Relacja 107 do 41,5 i udział w wydatkach ogółem to wyliczenia własne.

Poniższe scenariusze są opracowaniem własnym Izby. Nie są prognozą żadnej instytucji publicznej. Powstały przez złożenie danych z części poprzednich.

Źródło: Opracowanie własne Izby na podstawie danych z części poprzednich. Nie jest prognozą żadnej instytucji publicznej.

Do 2024 roku Unia pilnowała państw członkowskich głównie przez limit deficytu. Po reformie reguł pilnuje ich inaczej: przez to, o ile rocznie mogą rosnąć ich wydatki. Ten limit nazywa się ścieżką wzrostu wydatków netto. Polska uzgodniła go w planie na lata 2025-2028, a Rada Unii Europejskiej potwierdziła zaleceniem.

Dla Polski maksymalne nominalne tempo wzrostu w zaleconej ścieżce wynosi 4,4 procent w 2026 roku, 4,0 procent w 2027 i 3,5 procent w 2028. Sam projekt na 2027 rok zakłada jednak wzrost wydatków netto o 4,9 procent, czyli o 0,9 punktu procentowego powyżej ścieżki. Mieści się to w regule tylko dzięki klauzuli obronnej i rachunkowi kontrolnemu, na którym skumulowane odchylenie sięgnie według Rady Fiskalnej na koniec 2027 roku 1,2 procent PKB, około 55 mld zł, wobec dopuszczalnych 1,5 procent. Reguła nie jest więc w 2027 roku twardą ścianą przy 4,0 procent, ale margines poniżej niej jest już w większości zużyty.

Dlaczego akurat „netto”?

Artykuł 2 punkt 2 rozporządzenia unijnego 2024/1263 wymienia sześć pozycji, które odejmuje się od wydatków publicznych:

1. wydatki z tytułu odsetek od długu,
2. działania dyskrecjonalne po stronie dochodów. Słowo „dyskrecjonalny” oznacza w prawie finansów publicznych tyle, co „podjęty świadomą decyzją władzy”, a nie wynikający sam z siebie z sytuacji gospodarczej. Chodzi więc o skutki decyzji rządu i parlamentu, które zmieniają wpływy państwa: podniesienie albo obniżenie podatku, zmianę stawki składki, likwidację ulgi. Nie są tym działaniem wyższe wpływy dlatego, że gospodarka urosła, bo tego nikt nie postanowił,
3. wydatki na programy unijne w pełni pokryte dochodami z funduszy Unii,
4. krajowe wydatki na współfinansowanie tych programów,
5. cykliczną część wydatków na zasiłki dla bezrobotnych,
6. działania jednorazowe i inne tymczasowe.

Praktyczny wniosek jest więc dwustronny. W latach 2027 i 2028 realny wzrost nakładów na zdrowie ponad ustawowe minimum wymagałby albo obniżenia dynamiki w innym obszarze objętym regułą, albo trwałego zwiększenia dochodów. Nie wystarczy natomiast sama wola polityczna finansowana deficytem. Polska korzysta wprawdzie z krajowej klauzuli wyjścia, ale wyłącznie na wydatki obronne, do 1,5 procent produktu krajowego brutto, i dla zdrowia takiego wyjątku nie przewidziano.

Źródło: rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1263 z 29 kwietnia 2024 r., art. 2 pkt 2, dosłowna definicja wydatków netto z sześcioma pozycjami wyłączeń; zalecenie Rady z 21 stycznia 2025 r. zatwierdzające polską ścieżkę; Ministerstwo Finansów i Gospodarki, Sprawozdanie z wdrażania Średniookresowego Planu Budżetowo-Strukturalnego na lata 2025-2028; ustawa o finansach publicznych, stabilizująca reguła wydatkowa.

Źródło, ocena projektu na 2027 rok: Rada Fiskalna, Opinia o projekcie ustawy budżetowej na rok 2027 z dnia 27 sierpnia 2026 roku, Warszawa, 11 września 2026 r.: działania dyskrecjonalne po stronie dochodów 42 mld zł, warunkowa zgodność ze ścieżką wydatków netto, dynamika wydatków netto 4,9 procent w 2027 r. i skumulowane odchylenie na rachunku kontrolnym 1,2 procent PKB (ok. 55 mld zł), „naturalne oszczędności” ok. 36 mld zł szacowane en bloc, ryzyko legislacyjne 15,2 mld zł według szacunku Biura Rady Fiskalnej, klauzula wyjścia jako margines 1,5 procent PKB.

Projekt ustawy budżetowej na 2027 rok zakłada deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych na poziomie 7,1 procent produktu krajowego brutto. Komisja Europejska w prognozie z maja 2026 roku podaje dla tego samego roku 6,3 procent. Obie liczby dotyczą tego samego roku, tego samego kraju i, co najważniejsze, tej samej miary: sektora instytucji rządowych i samorządowych liczonego według unijnego standardu ESA 2010. Różnica nie bierze się więc z metody, tylko z momentu sporządzenia prognozy i z jej założeń.

Skąd bierze się rozbieżność?

• Inny moment i inne dane. Komisja policzyła swoją prognozę w maju 2026 roku, rząd w sierpniu, z nowszymi danymi o wzroście, inflacji i wykonaniu budżetu. Uzasadnienie pisze wprost, że prognoza Komisji „nie uwzględnia dostępnych obecnie danych o bieżącej sytuacji makroekonomicznej oraz szeregu decyzji budżetowych”.
• Inne założenia co do prawa. Komisja bierze pod uwagę tylko przepisy już uchwalone albo tak zaawansowane, że nie ulegną zmianie. Rząd wpisuje do prognozy także działania, które dopiero planuje, w tym podwyżki podatków i składek warte według Rady Fiskalnej 42 mld zł, z czego około 23 mld zł zależy od ustaw jeszcze nieuchwalonych. Różnica w założeniach działa tu w obie strony: rząd liczy dochody, których jeszcze nie ma, ale też koszty decyzji, których Komisja jeszcze nie widziała.
• Kolejne prognozy Komisji. Jesienna z 2025 roku dawała dla 2027 roku 6,1 procent, wiosenna z 2026 roku już 6,3 procent, po uwzględnieniu wyższego faktycznego deficytu za 2025 rok, który wyniósł 7,3 procent PKB.
• A gdzie jest „polski” deficyt w ujęciu kasowym? To osobna wielkość: deficyt budżetu państwa, w projekcie nie większy niż 282,6 mld zł (art. 1 ust. 5). Liczy się go kasowo, gdy pieniądz wychodzi z kasy, i tylko dla budżetu centralnego, bez samorządów, ZUS i NFZ. Nie należy go mylić z 7,1 procent PKB: obie liczby są w projekcie, ale mierzą co innego.

Źródło: Uzasadnienie do projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, pkt 4.1 „Wynik sektora instytucji rządowych i samorządowych” (deficyt 7,1% PKB, omówienie prognozy KE i podejścia „no-policy change”); projekt ustawy budżetowej na 2027 rok, art. 1 ust. 5 (deficyt budżetu państwa 282,6 mld zł); Rada Fiskalna, opinia z 11 września 2026 r. (działania dochodowe 42 mld zł, w tym ok. 23 mld zł z projektów nieuchwalonych); Komisja Europejska, prognozy z jesieni 2025 r. i wiosny 2026 r.

Dla 2026 roku funkcjonują trzy szacunki różniące się blisko trzykrotnie: około 23 mld zł według Narodowego Funduszu Zdrowia, około 54 mld zł według Instytutu Finansów Publicznych i Federacji Przedsiębiorców Polskich oraz od 50 do 60 mld zł według Business Centre Club. Żaden nie jest błędny. Odpowiadają na trzy różne pytania.

Gdzie w tej typologii mieści się szacunek Rady Fiskalnej?

W pierwszej grupie, bo liczy niedobór wobec planu i dotacji, a nie wobec potrzeb. Rada szacuje go na około 16 mld zł w 2027 roku, już po dotacji 41,5 mld zł. Różni się jednak od pozostałych autorem: to jedyny szacunek sporządzony przez instytucję, której ustawa nakazuje opiniować projekt budżetu i której opinii Minister Finansów i Gospodarki musi się podporządkować albo wyjaśnić, dlaczego tego nie robi. W wystąpieniach izby to najmocniejsza z dostępnych liczb, bo nie da się jej zbyć jako głosu strony.

Dla porządku: w 2025 roku wykorzystano około 2,5 mld zł z funduszu zapasowego Funduszu, a Ministerstwo Zdrowia zaproponowało oszczędności rzędu 10,4 mld zł, obejmujące między innymi limity w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej i korekty list leków bezpłatnych.

Źródło: Jak w pytaniu o niedobór środków: NFZ (październik 2025), IFP i FPP, BCC; Ministerstwo Zdrowia w sprawie oszczędności na 2026 r.

Proces jest powtarzalny co roku i ma stałe punkty. Poniżej ścieżka wraz z terminami konstytucyjnymi.

1. SierpieńRada Ministrów przyjmuje projekt i kieruje go do opiniowaniaTo jedyny etap, na którym można wpływać na kształt dokumentu, zanim stanie się on przedmiotem gry parlamentarnej.
2. Sierpień i wrzesieńZajęcie stanowiska przez Radę Dialogu SpołecznegoArtykuł 18 ustawy o Radzie Dialogu Społecznego. Uwaga na słowo: przepis mówi o zajęciu stanowiska, nie o opinii. Rząd przekazuje projekt najpóźniej 30 dni przed wniesieniem go do Sejmu. Strony mają 10 dni roboczych na wspólne stanowisko, potem 5 dni na stanowiska osobne, a na końcu 3 dni na opinie pojedynczych organizacji. To etap związków zawodowych i pracodawców. Samorząd zawodowy nie jest stroną Rady i działa innymi drogami, opisanymi w części pierwszej, w pytaniu o realnym wpływie samorządu na projekt ustawy budżetowej.
3. Do 30 wrześniaWniesienie projektu do SejmuArtykuł 222 Konstytucji: najpóźniej na trzy miesiące przed rozpoczęciem roku budżetowego.
4. Październik i listopadPierwsze czytanie (według harmonogramu Komisji Finansów Publicznych z 16 września 2026 r.: 6-9 października), potem prace w Komisji Finansów Publicznych i w Komisji Zdrowia; sprawozdanie komisji 20 listopadaNajlepszy moment na dezyderat komisji, wysłuchanie publiczne i wystąpienia organizacji zawodowych.
5. GrudzieńDrugie czytanie 2 grudnia, trzecie czytanie i uchwalenie 4 grudnia (harmonogram)Sejm może przesuwać środki między pozycjami, ale nie może zwiększyć deficytu ponad poziom z projektu rządowego. Tak stanowi artykuł 220 Konstytucji.
6. Dwadzieścia dni (harmonogram: do 28 grudnia)Senat rozpatruje ustawęArtykuł 223 Konstytucji. Senat może uchwalić poprawki, ale nie może odrzucić ustawy budżetowej w całości.
7. Siedem dni (harmonogram: poprawki Senatu w Sejmie 15 stycznia, przekazanie do podpisu 20 stycznia 2027 r.)Podpis PrezydentaArtykuł 224. Prezydent nie może zawetować ustawy budżetowej, może natomiast skierować ją do Trybunału Konstytucyjnego.
8. 1 styczniaJeżeli ustawy jeszcze nie ma, obowiązuje projektArtykuł 219 ustęp 4 Konstytucji: Rada Ministrów prowadzi gospodarkę finansową na podstawie przedłożonego projektu. Po czterech miesiącach od wniesienia projektu, jeżeli ustawa nadal nie trafiła do podpisu, Prezydent może skrócić kadencję Sejmu, artykuł 225.
9. Osobno, poza budżetemZatwierdzenie planu finansowego NFZMinister Zdrowia w porozumieniu z Ministrem Finansów i Gospodarki. Tu zapada rozstrzygnięcie o podziale około dwustu miliardów złotych na rodzaje świadczeń.

Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, art. 219-225; ustawa o Radzie Dialogu Społecznego, art. 18; Regulamin Sejmu; harmonogram prac nad projektem ustawy budżetowej na 2027 rok przyjęty przez sejmową Komisję Finansów Publicznych 16 września 2026 r. (za PAP/WNP.pl z 16 września 2026 r.); daty harmonogramu są planowane i mogą się zmienić.

Więcej, niż się powszechnie sądzi, i są to uprawnienia ustawowe, a nie zwyczajowe.

Ustawa z 1 lipca 2011 roku o samorządzie pielęgniarek i położnych w artykule 4 wymienia wśród zadań samorządu:

• opiniowanie projektów aktów normatywnych w zakresie dotyczącym ochrony zdrowia i zasad organizacji opieki zdrowotnej,
• opiniowanie warunków pracy i płacy pielęgniarek i położnych.

Uprawnienia te wykonuje Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych na poziomie krajowym, a w sprawach regionalnych okręgowe izby. Minister Zdrowia może zwrócić się do Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych o opinię, a projekty aktów wykonawczych podlegają konsultacjom publicznym, w których izba może wziąć udział.

Źródło: Ustawa z 1 lipca 2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych, art. 4, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1760.

Nie podajemy gotowych odpowiedzi. Podajemy argumenty i ich źródła, a jak z nich skorzystać, wiesz lepiej niż my, bo znasz rozmówcę. Każdy punkt poniżej ma odesłanie do miejsca w przewodniku, gdzie jest rozwinięty.

Czy na zdrowie idą rekordowe pieniądze?

• Kwoty są rekordowe nominalnie i temu nie trzeba zaprzeczać. Ale ustawa liczy siedem procent od produktu krajowego brutto sprzed dwóch lat. Wobec gospodarki roku bieżącego to 6,23 procent, a różnica wynosi około 33,9 mld zł, przy założeniu, że prognoza wzrostu się sprawdzi. Część czwarta.
• Z 26,3 mld zł nominalnego wzrostu 7,5 mld zł to sam wzrost cen. Realny przyrost to 18,8 mld zł, czyli 7,58 procent. Część pierwsza, pytanie o cenach bieżących i stałych.
• Rok 2027 jest ostatnim rokiem ustawowej ścieżki wzrostu wskaźnika. Od 2028 przepis nie przewiduje dalszego podnoszenia progu. Część siódma.
• Niezależne potwierdzenie: Eurostat, licząc własną metodą i bez związku z polską ustawą, podaje publiczne wydatki Polski na zdrowie na poziomie 5,54 procent PKB roku bieżącego. Najwyższa Izba Kontroli oceniła, że w relacji do wielkości gospodarki publiczne wydatki w praktyce nie wzrosły. Część szósta, część czwarta.

Czy wynagrodzenia są przyczyną braku pieniędzy na leczenie?

• Koszt waloryzacji jest z góry wiadomy, bo wynika z ustawy z 8 czerwca 2017 roku i z komunikatu Głównego Urzędu Statystycznego ogłaszanego w lutym. Państwo samo nałożyło na siebie to zobowiązanie i zna jego wysokość na wiele miesięcy przed budżetem. Problemem nie jest wysokość podwyżki, tylko planowanie nakładów bez jej uwzględnienia. Część piąta.
• Wynagrodzenie pielęgniarki plasuje się dziś na poziomie około 115 procent średniej krajowej, a nie 160, jak podawały starsze dane. Mechanizm wiążący płacę zasadniczą ze średnią krajową z definicji nie może wyprowadzić zawodu ponad tę średnią na trwałe. Część szósta.
• Szpital zadłuża się nie dlatego, że komuś podniesiono pensję, tylko dlatego, że pieniądze na tę podwyżkę nie przychodzą razem z nią: taryfa świadczeń nie zmienia się automatycznie w ślad za ustawą płacową. Część piąta.

Dlaczego kolejki się nie skracają, choć nakłady rosną?

• Popyt rośnie z dwóch stron naraz: przybywa pacjentów w wieku wymagającym najwięcej opieki, a ubywa osób zdolnych jej udzielić. Osób po osiemdziesiątce będzie w 2030 roku o pół miliona więcej niż w 2025. Część siódma.
• Co piąta pielęgniarka pracująca z pacjentem jest już w wieku emerytalnym (47,6 tysiąca osób w 2024 roku), a prawie czterdzieści procent kadry ma od pięćdziesięciu do pięćdziesięciu dziewięciu lat. Do 2030 roku wiek emerytalny lub przedemerytalny osiągnie 65 procent pielęgniarek i 60 procent położnych. Część szósta.
• Wzrost nakładów musi naraz pokryć wzrost cen, wzrost popytu, nowe technologie i ustawowy wzrost kosztów pracy. Został wyliczony tak, żeby ledwo wystarczył na jedną z tych rzeczy. Część piąta.

Czy w unijnej regule wydatkowej nie ma miejsca na więcej?

• Rozporządzenie unijne odejmuje od wydatków netto skutki świadomych decyzji o podatkach i składkach. Trwałe zwiększenie dochodów tworzy miejsce na wyższe wydatki w ramach tej samej ścieżki. Reguła jest twarda wobec długu, nie wobec rozwiązań, które same przynoszą dochód. Część siódma.
• Procedura nadmiernego deficytu pozostaje zawieszona, co Komisja Europejska potwierdziła w czerwcu 2026 roku, ale nie jest zamknięta. Komisja ocenia tempo wzrostu wydatków netto, a nie wysokość deficytu. Część siódma.

Co samorząd zawodowy pielęgniarek i położnych może w tej sprawie zrobić?

• Projekt ustawy budżetowej nie jest kierowany do samorządów zawodowych do zaopiniowania i nie ma przepisu, który by tego wymagał. W Radzie Dialogu Społecznego stanowisko zajmuje Forum Związków Zawodowych, którego członkiem jest Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych. Część pierwsza.
• Własne uprawnienia samorządu leżą gdzie indziej: w opiniowaniu projektów aktów normatywnych dotyczących ochrony zdrowia, w opiniowaniu warunków pracy i płacy oraz w uwagach do taryf. Artykuł 4 ustęp 2 punkty 3, 4 i 8 ustawy o samorządzie. Część pierwsza.
• Prezydent nie ma weta wobec ustawy budżetowej, ale ma je wobec okołobudżetowej i ustaw podatkowych, i używał go już w sprawach zdrowia. Do Trybunału Konstytucyjnego może wystąpić Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych, nie Okręgowa Rada Pielęgniarek i Położnych w Słupsku. Część pierwsza.

Źródło: każdy argument odsyła do części przewodnika, w której jest rozwinięty i opatrzony pełnym wykazem źródeł. Liczby pochodzą z uzasadnienia projektu ustawy budżetowej na 2027 rok, planu finansowego NFZ, Eurostatu, Głównego Urzędu Statystycznego, Najwyższej Izby Kontroli, analizy kadrowej OZZPiP z marca 2025 roku, raportu „Pielęgniarki w Polsce i Europie” z lipca 2026 roku oraz aktów prawnych wskazanych w części dziesiątej.

Wszystkie liczby w tym przewodniku pochodzą ze źródeł publicznych i dostępnych bez opłat. Możesz je zweryfikować.

• Projekt ustawy budżetowej wraz z uzasadnieniem publikuje Ministerstwo Finansów i Gospodarki oraz Sejm w druku sejmowym. Interesujące nas dane są w części o systemie zdrowia i bezpieczeństwie zdrowotnym obywateli.
• Tekst artykułu 131c znajdziesz w Internetowym Systemie Aktów Prawnych Sejmu, w ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
• Plan finansowy NFZ publikowany jest w Biuletynie Informacji Publicznej Funduszu wraz z zarządzeniami zmieniającymi.
• Dane porównawcze o wydatkach na zdrowie udostępnia Eurostat w bazie zdrowotnej oraz OECD w raporcie Health at a Glance: Europe.
• Dane o kadrach publikuje Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych na podstawie Centralnego Rejestru Pielęgniarek i Położnych.
• Prognozę demograficzną publikuje Główny Urząd Statystyczny.

Źródło: Adresy instytucji podano w treści odpowiedzi.

AOS

Ambulatoryjna opieka specjalistyczna. Poradnie specjalistyczne, do których trafia się ze skierowaniem: kardiolog, ortopeda, neurolog. To tu powstaje większość kolejek widocznych dla pacjenta.

AOTMiT

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. Państwowa instytucja, która ustala taryfy, czyli ile NFZ zapłaci szpitalowi za konkretną procedurę. Od jej wycen zależy, czy szpital jest w stanie pokryć rosnące koszty pracy.

ceny bieżące

Ujęcie nominalne. Wartość liczona w cenach z tego roku, którego dotyczy. Kwota 4 400,3 mld zł na 2027 rok jest podana w cenach 2027 roku. Porównując dwa lata w cenach bieżących, porównuje się zarazem ilość i ceny, więc wzrost może wynikać z samej drożyzny.

ceny stałe

Ujęcie realne. Wartość przeliczona na ceny jednego wybranego roku, żeby dało się ją porównać z innym rokiem. Zdejmuje wpływ wzrostu cen i zostawia samą zmianę ilości. Jeżeli wydatki rosną nominalnie o dziesięć procent, a ceny o dziesięć, to realnie nie rosną wcale.

część budżetowa

Największa jednostka podziału budżetu. Odpowiada na pytanie, kto wydaje. Każdy minister ma swój numer. Część 46 to Zdrowie, czyli budżet Ministra Zdrowia. Część 83 to rezerwy celowe.

deficyt sektora

Różnica między tym, co całe państwo wydaje, a tym, co zbiera z podatków i składek, liczona nie tylko dla budżetu centralnego, ale też dla samorządów, ZUS i NFZ razem. Podaje się ją w procentach PKB. Unia Europejska wymaga, żeby nie przekraczała trzech procent.

deflator PKB

Wskaźnik pokazujący, o ile wzrosły ceny wszystkiego, co składa się na produkt krajowy brutto. Nie liczy się go osobno, tylko wyprowadza: wzrost nominalny dzielony przez realny. Dla 2027 roku wynosi około 2,82 procent. Różni się od inflacji konsumenckiej, bo obejmuje całą produkcję krajową, a nie koszyk zakupów gospodarstwa domowego.

dezyderat

Oficjalne wystąpienie komisji sejmowej do rządu albo ministra z postulatem. Nie jest wiążący, ale wymaga odpowiedzi w określonym terminie.

dotacja celowa

Pieniądze z budżetu na konkretne, nazwane zadanie. Trzeba się z nich rozliczyć co do celu. Tak finansuje się na przykład zadania zlecone samorządom.

dotacja podmiotowa

Pieniądze przekazywane z budżetu państwa na ogólną działalność jakiejś instytucji, bez wskazania konkretnego zadania. Taka jest dotacja dla NFZ: zasila jego ogólne przychody. Na 2027 rok wynosi 41,5 mld zł.

dział 851

Jednostka podziału budżetu odpowiadająca na pytanie, na co. Dział 851 to Ochrona zdrowia. Wydatki w tym dziale mają różni ministrowie, nie tylko Minister Zdrowia.

ESA 2010

Unijny standard liczenia finansów państwa, wspólny dla wszystkich krajów Unii. Inaczej niż polski budżet liczy, co jest wydatkiem i kiedy. Dlatego deficyt według ESA i deficyt według polskiej ustawy budżetowej to dwie różne liczby.

działania dyskrecjonalne

W finansach publicznych „dyskrecjonalny” znaczy: podjęty świadomą decyzją władzy, a nie wynikający sam z siebie z sytuacji gospodarczej. Działanie dyskrecjonalne po stronie dochodów to na przykład podniesienie podatku, zmiana stawki składki albo likwidacja ulgi. Nie jest nim wzrost wpływów dlatego, że gospodarka urosła. Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: unijna reguła wydatkowa odejmuje skutki takich decyzji od wydatków państwa, więc trwałe zwiększenie dochodów daje miejsce na wyższe wydatki.

Eurostat

Urząd statystyczny Unii Europejskiej. Zbiera i publikuje porównywalne dane ze wszystkich państw członkowskich, w tym o wydatkach na zdrowie i kadrach medycznych.

Fundusz Medyczny

Państwowy fundusz celowy utworzony w 2020 roku. Finansuje między innymi leczenie chorób rzadkich, onkologię dziecięcą, nowoczesne terapie i inwestycje w szpitalach. W 2027 roku ma dysponować kwotą 8,31 mld zł.

fundusz zapasowy NFZ

Oszczędności NFZ odkładane z nadwyżek z poprzednich lat. Rodzaj poduszki finansowej. Sięga się po nią, gdy bieżące wpływy nie pokrywają kosztów. W 2025 roku wykorzystano z niej około 2,5 mld zł.

inflacja konsumencka

Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych, w skrócie CPI. To liczba, którą media podają jako „inflację”. Mierzy koszyk zakupów przeciętnego gospodarstwa domowego: żywność, paliwo, czynsz, usługi. Nie obejmuje maszyn, budowli ani eksportu, więc nie jest tym samym co deflator PKB.

interpelacja

Pisemne pytanie posła do ministra. Minister ma obowiązek odpowiedzieć na piśmie w ciągu 21 dni. Odpowiedzi są publiczne i często zawierają dane, których nigdzie indziej nie ma.

JST

Jednostki samorządu terytorialnego, czyli gminy, powiaty, miasta na prawach powiatu i województwa. Samorząd jest najczęściej właścicielem publicznego szpitala: powiatowego, miejskiego albo wojewódzkiego, i odpowiada za jego długi.

klauzula wyjścia

Wyjątek w unijnych regułach fiskalnych pozwalający czasowo wydać więcej na określony cel. Polska korzysta z niego na obronność, do 1,5 procent PKB. Nie obejmuje zdrowia.

koszyk świadczeń

Lista świadczeń, które przysługują pacjentowi za darmo w ramach ubezpieczenia. Określa ją rozporządzeniem Minister Zdrowia. Co jest w koszyku, to NFZ musi sfinansować.

nakłady na ochronę zdrowia

Pojęcie z artykułu 131c ustawy o świadczeniach. Obejmuje wszystkie publiczne pieniądze na zdrowie liczone razem: wydatki budżetu państwa, koszty NFZ i kilka funduszy. To ta większa liczba, o której mówią politycy. Na 2027 rok wynosi 274,1 mld zł.

Narodowy Rachunek Zdrowia

Coroczne opracowanie Głównego Urzędu Statystycznego liczące wszystkie wydatki na zdrowie w Polsce, publiczne i prywatne razem. To stąd pochodzi liczba 8,9 procent PKB. Nie należy jej mylić z siedmioma procentami ustawowymi, które obejmują tylko środki publiczne.

NFZ

Narodowy Fundusz Zdrowia. Publiczny płatnik. Zbiera składki zdrowotne i kupuje za nie świadczenia od szpitali, przychodni i innych placówek. Nie leczy sam i nie tworzy prawa. To z jego umowy z Twoim szpitalem pochodzi Twoje wynagrodzenie.

NIPiP

Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych. Ogólnopolska jednostka organizacyjna samorządu zawodowego z własną osobowością prawną, obok 45 izb okręgowych, w tym naszej. Jej organ, Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych, opiniuje projekty aktów normatywnych, prowadzi Centralny Rejestr Pielęgniarek i Położnych, publikuje prognozy kadrowe i może uchylać uchwały rad okręgowych sprzeczne z prawem. Osobne analizy kadrowe publikuje też Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych, czyli związek zawodowy, a nie samorząd.

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. Skupia 38 najbardziej rozwiniętych gospodarek świata. Co dwa lata wydaje z Komisją Europejską raport Health at a Glance: Europe, główne źródło porównań systemów zdrowia.

okres konsolidacji

Lata, w których państwo musi obniżać deficyt, czyli ograniczać wzrost wydatków albo zwiększać dochody. Dla Polski to lata 2025-2028. W tym czasie na wszystko, co wymaga nowych pieniędzy, jest trudniej.

parytet siły nabywczej

Sposób porównywania kwot między krajami, który uwzględnia, że za tę samą kwotę w Polsce kupi się więcej niż w Niemczech. Po takim przeliczeniu różnice między państwami maleją, ale nie znikają.

PKB

Produkt krajowy brutto. Wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w Polsce w ciągu jednego roku, liczona jako suma wartości dodanej producentów z podatkami od produktów i bez dotacji. Wielkość roczna, nie narastająca. W 2027 roku ma wynieść 4 400 mld zł. Kiedy mówi się, że na zdrowie idzie „siedem procent PKB”, chodzi o siedem procent tej właśnie kwoty. Dlatego od tego, jak liczy się PKB i z którego roku się go bierze, zależy, ile pieniędzy trafi do systemu.

POZ

Podstawowa opieka zdrowotna. Lekarz rodzinny, pielęgniarka środowiskowa, położna środowiskowa. Finansowana głównie stawką za każdego zapisanego pacjenta, a nie za pojedynczą wizytę.

procedura nadmiernego deficytu

Postępowanie, które Unia Europejska wszczyna wobec państwa, którego deficyt przekracza trzy procent PKB. Państwo dostaje wiążącą ścieżkę naprawy i musi się jej trzymać. Polska jest w tej procedurze od 26 lipca 2024 roku, z terminem wyjścia w 2028 roku.

Rada Fiskalna

Niezależna instytucja fiskalna powołana ustawą z 20 grudnia 2024 roku. Opiniuje prognozy makroekonomiczne do projektu budżetu, zgodność projektu z regułami fiskalnymi i jakość ram budżetowych. Minister Finansów i Gospodarki musi się do jej opinii zastosować albo wyjaśnić, dlaczego tego nie robi. Pierwszą opinię o projekcie budżetu wydała 11 września 2026 roku.

rating

Ocena wiarygodności kredytowej państwa, czyli tego, jak pewne jest, że spłaci ono swoje długi w terminie. Wystawiają ją prywatne agencje ratingowe, przede wszystkim Moody's, Fitch i S&P. Im niższa ocena, tym zwykle drożej państwo pożycza. Polska po decyzji Moody's z 18 września 2026 roku ma u wszystkich trzech agencji ocenę na poziomie A3 albo A-, w kategorii inwestycyjnej.

RDS

Rada Dialogu Społecznego. Forum rządu, reprezentatywnych central związkowych (Forum Związków Zawodowych, Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych, NSZZ „Solidarność”) i organizacji pracodawców. Strony pracowników i pracodawców opiniują projekty aktów prawnych (art. 5 ustawy o Radzie) i zajmują stanowisko w sprawie projektu ustawy budżetowej (art. 18). Stanowisko ani opinia nie wiążą rządu, ale są formalnym etapem procedury. Samorząd zawodowy nie jest stroną Rady.

reguła wydatkowa

Krajowy przepis, który z góry ogranicza, o ile mogą wzrosnąć wydatki państwa w danym roku. Działa jak sufit. Jeżeli jedna dziedzina ma dostać więcej, inna musi dostać mniej.

rezerwa celowa

Pieniądze zapisane w budżecie bez wskazania, kto je wyda. Wiadomo na co, nie wiadomo jeszcze komu. Uruchamia je w trakcie roku Minister Finansów i Gospodarki osobną decyzją. Środki w rezerwie są mniej pewne niż zapisane wprost w budżecie danego ministra.

SHA 2011

Międzynarodowy system rachunków zdrowia. Wspólna dla wszystkich państw metoda liczenia wydatków na zdrowie, żeby dało się je porównać. Dane Eurostatu i OECD o zdrowiu są w tej metodyce. Nie należy ich mieszać z polskimi liczbami ustawowymi.

składka zdrowotna

Obowiązkowa opłata na ubezpieczenie zdrowotne. Dla osoby na etacie wynosi 9 procent podstawy, czyli pensji brutto pomniejszonej o składki społeczne. Potrąca ją pracodawca, zbiera ZUS, a przekazuje do NFZ. To największe źródło pieniędzy na leczenie w Polsce.

SPZOZ

Samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej. Najczęstsza forma prawna publicznego szpitala. Ma własny budżet i własne długi, a jego właścicielem, czyli podmiotem tworzącym, jest powiat, miasto na prawach powiatu, samorząd województwa, uczelnia medyczna albo minister.

taryfa świadczeń

Cennik. Kwota, jaką NFZ płaci placówce za wykonanie określonego świadczenia, na przykład za jedną hospitalizację danego typu. Ustala ją AOTMiT. Jeżeli taryfa nie nadąża za kosztami, szpital dokłada z własnej kieszeni i się zadłuża.

ujęcie kasowe i memoriałowe

Dwa sposoby zapisywania pieniędzy. Kasowe: liczy się w chwili, gdy pieniądz fizycznie wpływa lub wypływa. Memoriałowe: liczy się w chwili, gdy powstaje zobowiązanie, nawet jeśli zapłata nastąpi później. Polski budżet jest kasowy, unijne statystyki memoriałowe.

ustawa okołobudżetowa

Ustawa uchwalana razem z budżetem, która na jeden rok zawiesza albo zmienia przepisy innych ustaw, żeby budżet dało się wykonać. Formalnie dodatek, w praktyce często ważniejsza od samego budżetu, bo to w niej zamraża się waloryzacje i odpisy.

współczynnik pracy

Mnożnik przypisany do grupy zawodowej w ustawie o najniższym wynagrodzeniu. Mnoży się go przez przeciętną pensję w gospodarce i wychodzi minimalna płaca zasadnicza. Im wyższe kwalifikacje, tym wyższy współczynnik.

wydatki budżetu państwa

Tylko ta część pieniędzy, która idzie bezpośrednio z kasy państwa, a nie ze składki. Na zdrowie w 2027 roku to 73,0 mld zł. To mniejsza liczba niż nakłady, bo nie obejmuje tego, co NFZ wydaje ze składek.

wydatki netto

Wydatki państwa po odjęciu sześciu pozycji z art. 2 pkt 2 rozporządzenia 2024/1263: odsetek od długu, skutków świadomych decyzji o podatkach i składkach, wydatków na programy unijne i ich współfinansowania, cyklicznych wydatków na zasiłki dla bezrobotnych oraz działań jednorazowych i tymczasowych. To ich wzrost, a nie sam deficyt, ogranicza dziś Polsce Unia. Zalecona ścieżka daje na 2027 rok wzrost o 4,0 procent; projekt zakłada 4,9 procent, a różnicę pokrywa klauzula obronna i rachunek kontrolny odchyleń.

wynagrodzenie zasadnicze

Podstawowa część pensji, bez dodatków za dyżury, nadgodziny, staż czy pracę w nocy. Ustawa o najniższym wynagrodzeniu gwarantuje minimum tylko dla tej części. Cała pensja jest zwykle wyższa.

wysłuchanie publiczne

Posiedzenie komisji sejmowej, na którym każdy zainteresowany może przedstawić opinię o projekcie ustawy. Trzeba się wcześniej zgłosić. To jedno z niewielu miejsc, gdzie organizacja zawodowa może zabrać głos bezpośrednio w Sejmie.

zasada n-2

Sposób liczenia siedmiu procent PKB. Bierze się PKB nie z roku bieżącego, tylko sprzed dwóch lat, bo tylko taki jest znany w chwili pisania budżetu. Litera n to rok budżetu, n-2 to dwa lata wcześniej. Skutek: kwota jest niższa, niż gdyby liczyć od gospodarki roku bieżącego.