Czym jest postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej?
Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej jest fundamentalnym mechanizmem samorządu zawodowego pielęgniarek i położnych. Jego nadrzędnym celem jest sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem obu zawodów, działając w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Proces ten, prowadzony przed Okręgowym Sądem Pielęgniarek i Położnych (OSPiP), nie jest tożsamy z postępowaniem karnym, choć czerpie z niego pewne gwarancje proceduralne. Jego istota ma charakter dwojaki: z jednej strony ma na celu pociągnięcie do odpowiedzialności sprawcy przewinienia zawodowego, z drugiej zaś – ujawnienie okoliczności, które sprzyjają popełnianiu takich przewinień.
Postępowanie nie służy wyłącznie ukaraniu jednostki. Pełni również rolę ochronną dla całego środowiska zawodowego i pacjentów, a także funkcję edukacyjną i prewencyjną. Ustalenia sądu mogą stać się podstawą do analizy systemowych ryzyk i doskonalenia standardów praktyki, co chroni zarówno przyszłych pacjentów, jak i same pielęgniarki i położne przed podobnymi zdarzeniami. Dzięki temu proces odpowiedzialności zawodowej staje się narzędziem budowania i podtrzymywania zaufania publicznego do całego środowiska.
Przewinienie zawodowe
Podstawą do wszczęcia postępowania jest podejrzenie popełnienia „przewinienia zawodowego”. Definiuje się je jako naruszenie zasad etyki zawodowej lub przepisów dotyczących wykonywania zawodu. Zasady te są określone w kluczowych aktach prawnych, takich jak Ustawa o samorządzie pielęgniarek i położnych, Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej, a w szczególności w Kodeksie Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej Rzeczypospolitej Polskiej. Naruszenie postanowień Kodeksu Etyki stanowi bezpośrednią podstawę do wszczęcia postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej.
Kto uczestniczy w postępowaniu?
Członek samorządu, któremu zarzuca się popełnienie przewinienia zawodowego.
Organ samorządu, który po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego pełni funkcję oskarżyciela przed sądem.
Organ orzekający w I instancji, złożony z pielęgniarek, pielęgniarzy i położnych, który rozstrzyga o winie i ewentualnej karze.
Co się dzieje przed rozprawą? Inicjacja postępowania
Postępowanie przed sądem rozpoczyna się z chwilą, gdy Okręgowy Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej, po zakończeniu etapu wyjaśniającego, skieruje do OSPiP formalny wniosek o ukaranie. Dokument ten jest odpowiednikiem aktu oskarżenia w procesie karnym i musi spełniać rygorystyczne wymogi formalne. Musi zawierać m.in. dokładne określenie zarzucanego przewinienia (ze wskazaniem czasu, miejsca i okoliczności jego popełnienia), wykaz dowodów (w tym listę świadków) oraz szczegółowe uzasadnienie.
Jakie są Twoje prawa?
Prawo do informacji (doręczenie wniosku)
Sąd ma obowiązek doręczyć obwinionej odpis wniosku o ukaranie. Jest to formalne zawiadomienie o postawionych zarzutach, które pozwala na zapoznanie się z ich treścią i materiałem dowodowym.
Prawo do czasu na przygotowanie obrony
Pomiędzy dniem doręczenia wniosku a terminem rozprawy musi upłynąć co najmniej 14 dni. Ten ustawowy termin jest gwarancją realnej możliwości przygotowania się do obrony – przeanalizowania akt, skonsultowania się z obrońcą. W przypadku niezachowania tego terminu, obwiniona lub jej obrońca mogą skutecznie żądać odroczenia rozprawy.
Prawo do obrony
Obwiniona lub obwiniony ma prawo korzystać z pomocy obrońcy, którym może być adwokat, radca prawny, a także inna pielęgniarka, pielęgniarz, położna lub położny.
Prawo do wglądu w akta
Obwiniona oraz jej obrońca mają prawo do przeglądania akt sprawy i sporządzania z nich odpisów. Wymaga to zgody Przewodniczącego OSPiP, a po wyznaczeniu składu orzekającego – przewodniczącego tego składu.
Prawo do biernej postawy
Obwiniona lub obwiniony nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. Ciężar udowodnienia winy spoczywa na Rzeczniku Odpowiedzialności Zawodowej. Przyjęcie postawy biernej nie może być interpretowane na niekorzyść obwinionej.
Jakie działania przed rozprawą podejmuje OSPiP?
Po wpłynięciu wniosku o ukaranie, Przewodniczący OSPiP podejmuje szereg czynności przygotowawczych. Sprawdza, czy wniosek spełnia wymogi formalne; w razie braków może zwrócić go Rzecznikowi w celu uzupełnienia. Sąd może również odbyć posiedzenie niejawne (bez udziału stron), na którym może zapaść decyzja o umorzeniu lub zawieszeniu postępowania, bądź o przekazaniu sprawy Rzecznikowi w celu uzupełnienia postępowania wyjaśniającego. Jeżeli nie ma podstaw do podjęcia takich decyzji, Przewodniczący wyznacza termin rozprawy, powołuje skład orzekający oraz zarządza wezwanie na rozprawę obwinionej, świadków i biegłych, a także zawiadamia o terminie obrońcę i Okręgowego Rzecznika.
Organizacja rozprawy
Sprawę rozpoznaje skład orzekający, zazwyczaj trzyosobowy, wyznaczony przez Przewodniczącego OSPiP. Pracami składu kieruje Przewodniczący składu orzekającego, który jest odpowiedzialny za prawidłowy i sprawny przebieg rozprawy, utrzymanie porządku na sali i dbałość o powagę sądu.
Sala rozpraw jest zorganizowana w sposób odzwierciedlający formalny charakter postępowania. Wydzielone są w niej miejsca dla składu orzekającego, Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej, obwinionej i jej obrońcy.
Co do zasady, rozprawy przed OSPiP są jawne, co oznacza, że może w nich uczestniczyć publiczność. Sąd może jednak zarządzić wyłączenie jawności w całości lub w części. Podstawy takiej decyzji są analogiczne do tych przewidzianych w Kodeksie postępowania karnego (art. 360 k.p.k.) i obejmują sytuacje, gdy jawność mogłaby naruszyć ważny interes prywatny (np. poprzez ujawnienie danych wrażliwych pacjenta lub szczegółów z życia osobistego obwinionej), obrażać dobre obyczaje, zagrażać porządkowi publicznemu lub ważnemu interesowi państwa.
Uczestnicy rozprawy ich rola
Skład Orzekający (Sąd)
Trzyosobowy zespół orzekający, który wysłuchuje stron i dowodów, a następnie wydaje orzeczenie.
Przewodniczący Składu Orzekającego
Kieruje przebiegiem rozprawy, udziela głosu, dba o porządek i powagę sądu, czuwa nad prawidłowością postępowania.
Obwiniona pielęgniarka/położna
Osoba, której zarzuca się popełnienie przewinienia zawodowego. Ma prawo do składania wyjaśnień, zadawania pytań, ostatniego słowa.
Obrońca
Pełnomocnik prawny lub zawodowy obwinionej, reprezentuje jej interesy, składa wnioski, zadaje pytania, wygłasza mowę końcową.
Okręgowy Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej
Działa jako oskarżyciel. Odczytuje wniosek o ukaranie, przedstawia dowody, zadaje pytania. Jego udział jest obowiązkowy. Ma obowiązek badać okoliczności na korzyść i niekorzyść obwinionej.
Świadek
Osoba wezwana do złożenia zeznań na temat znanych jej faktów. Ma obowiązek mówić prawdę.
Biegły
Specjalista z danej dziedziny (np. medycyny), powołany do wydania opinii w sprawie wymagającej wiedzy specjalistycznej.
Protokolant
Osoba odpowiedzialna za sporządzanie protokołu z przebiegu rozprawy.
Przebieg rozprawy krok po kroku
Otwarcie rozprawy i odczytanie wniosku
Przewodniczący składu orzekającego otwiera rozprawę. Następnie Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej odczytuje treść wniosku o ukaranie.
Wyjaśnienia obwinionej/obwinionego
Po odczytaniu wniosku, Przewodniczący zwraca się do obwinionej z pytaniem, czy przyznaje się do zarzucanego jej czynu i czy chce złożyć wyjaśnienia. Jest to pierwsza okazja do przedstawienia sądowi własnej wersji wydarzeń.
Postępowanie dowodowe
Jest to zasadnicza część rozprawy, w której sąd zapoznaje się z materiałem dowodowym. Obejmuje ona przesłuchanie świadków i biegłych oraz analizę innych dowodów, np. dokumentacji medycznej. Strony (Rzecznik i obwiniona/y/obrońca) mają prawo zadawać pytania przesłuchiwanym osobom. Za zgodą stron, sąd może uznać dokumenty zgromadzone w aktach za materiał dowodowy bez ich odczytywania na rozprawie.
Zamknięcie postępowania dowodowego
Gdy wszystkie dowody zostaną przeprowadzone, Przewodniczący zamyka postępowanie dowodowe.
Głosy stron (mowy końcowe)
Następnie Rzecznik oraz obrońca (lub sama obwiniona) wygłaszają mowy końcowe, w których podsumowują postępowanie i przedstawiają swoje ostateczne stanowiska i wnioski.
Ostatnie słowo obwinionej/obwinionego
Niezależnie od tego, czy obwiniona ma obrońcę, ostatni głos zawsze przysługuje jej osobiście. Jest to niezbywalne prawo, dające możliwość ostatniego zwrócenia się do sądu przed zamknięciem rozprawy.
PAMIĘTAJ!
Zeznania składane przed sądem pielęgniarek i położnych mają pełną moc prawną. Oznacza to, że każda osoba wezwana w charakterze świadka jest uprzedzana o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, zgodnie z art. 233 Kodeksu karnego. Przestępstwo to jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Ta regulacja podnosi rangę postępowania i stanowi gwarancję, że materiał dowodowy, na którym opiera się sąd, jest zbierany z najwyższą starannością i pod rygorem odpowiedzialności karnej, co chroni integralność całego procesu.
Przerwy i odroczenie rozprawy
Sąd może z ważnych powodów zarządzić przerwę w rozprawie na okres nie dłuższy niż 21 dni. W ściśle określonych przypadkach rozprawa musi zostać odroczona. Dzieje się tak obligatoryjnie w razie niestawiennictwa Rzecznika, usprawiedliwionej nieobecności obwinionej, a także jej nieusprawiedliwionej nieobecności, jeśli sąd uzna jej udział za konieczny.
Co się dzieje po zakończeniu rozprawy?
Po zakończeniu rozprawy następuje faza decyzyjna, która kończy się wydaniem orzeczenia. Orzeczenie to nie musi być jednak ostateczne, albowiem stronom przysługuje prawo do jego zaskarżenia.
Narada, ogłoszenie i struktura Orzeczenia
Bezpośrednio po zamknięciu rozprawy skład orzekający udaje się na niejawną naradę, której przebieg jest objęty tajemnicą. Po zakończeniu narady sąd publicznie ogłasza treść orzeczenia.
Orzeczenie jest sformalizowanym dokumentem, który musi zawierać określone elementy, takie jak: oznaczenie sądu i składu orzekającego, dane identyfikujące obwinioną, dokładny opis zarzucanego przewinienia oraz, co najważniejsze, rozstrzygnięcie sądu (np. uniewinnienie, umorzenie postępowania lub uznanie winy i wymierzenie kary) wraz z uzasadnieniem. Orzeczenie powinno zawierać również rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. Jeżeli sąd tego nie uczyni, Przewodniczący OSPiP w terminie 14 dni wydaje odrębne zarządzenie w tej sprawie, od którego przysługuje zażalenie.
Katalog kar w postępowaniu
Upomnienie
Najłagodniejsza forma kary, formalne zwrócenie uwagi na niewłaściwość postępowania.
Nagana
Bardziej surowa forma nagany, stanowiąca poważniejsze napiętnowanie przewinienia.
Kara pieniężna
Grzywna w wysokości od 1,000 do 10,000 zł na cel społeczny związany z ochroną zdrowia.
Zakaz pełnienia funkcji kierowniczych
Zakaz zajmowania stanowisk kierowniczych w podmiotach leczniczych na okres od 1 do 5 lat.
Zakaz pełnienia funkcji w organach samorządu
Zakaz bycia wybieranym do organów izb pielęgniarek i położnych na okres od 1 do 5 lat.
Ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu
Sąd precyzyjnie określa, jakich czynności zawodowych pielęgniarka/położna nie może wykonywać przez okres od 6 miesięcy do 2 lat.
Zawieszenie prawa wykonywania zawodu
Czasowe zawieszenie uprawnień zawodowych na okres od 1 roku do 5 lat.
Pozbawienie prawa wykonywania zawodu
Najsurowsza kara, oznaczająca skreślenie z rejestru. Możliwość ponownego ubiegania się o prawo wykonywania zawodu po 10 latach.
Prawo do odwołania
Orzeczenie Okręgowego Sądu Pielęgniarek i Położnych nie jest prawomocne z chwilą ogłoszenia. Zarówno obwiniona, jak i Okręgowy Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej mają prawo wnieść odwołanie do organu II instancji, którym jest Naczelny Sąd Pielęgniarek i Położnych. Termin na wniesienie odwołania wynosi 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z pisemnym uzasadnieniem.
Pamiętaj o swoich prawach i obowiązkach
- Otrzymania odpisu wniosku o ukaranie.
- Minimum 14 dni na przygotowanie się do rozprawy.
- Ustanowienia obrońcy.
- Wglądu do akt sprawy.
- Składania wyjaśnień i odmawiania odpowiedzi na pytania.
- Zadawania pytań świadkom i biegłym.
- Złożenia wniosku o odroczenie rozprawy.
- Wygłoszenia ostatniego słowa.
- Złożenia odwołania od orzeczenia.
- Stawienia się na wezwanie sądu (jeśli obecność jest obowiązkowa).
- Zachowania powagi sądu.
- (Jako świadek) Mówienia prawdy pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Słowniczek kluczowych pojęć
Pielęgniarka, pielęgniarz, położna lub położny przeciwko której toczy się postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej.
Działanie lub zaniechanie naruszające zasady etyki lub przepisy dotyczące wykonywania zawodu.
Organ samorządu pełniący funkcję oskarżyciela w postępowaniu dyscyplinarnym.
Zespół członków sądu (zazwyczaj 3 osoby), który rozpoznaje sprawę i wydaje orzeczenie.
Formalny akt oskarżenia wnoszony przez Rzecznika do sądu, inicjujący postępowanie sądowe.
Oficjalna decyzja sądu kończąca postępowanie w danej instancji (odpowiednik wyroku).
Zasada, zgodnie z którą rozprawy są otwarte dla publiczności, z możliwością jej wyłączenia w ustawowo określonych przypadkach.